Қазақстан мыс кенін көп өндіреді, бірақ өңдеуге неге үлгермейді? Экономист түсіндірді

Қазақстанда мыс кенін өндіру көлемі бірнеше есе артқанымен, оны өңдеу қарқыны әлдеқайда баяу. Экономист Жанат Нұрғалиев мұның себебін түсіндіріп, елдегі мыс өнеркәсібінің басты мәселесін атады, деп хабарлайды Politico.kz.

Сарапшы бұл жағдайды Қазақстанның «мыс парадоксы» деп сипаттады. Оның айтуынша, соңғы 35 жылда мыс кенін өндіру 4,3 есе өскен. Ал дайын мыс шығару небәрі 1,3 есе артқан.

Тау-кен металлургиясы саласында тәжірибесі бар экономистің пікірінше, Қазақстан шикізат өндірумен қатар, оны ел ішінде өңдеуді дамытуы керек. Бұл мыстан түсетін қосымша табыстың басым бөлігін елде қалдыруға мүмкіндік береді.

Нұрғалиев Ұлттық статистика бюросының деректерін келтірді. 1990 жылдан 2025 жылға дейін Қазақстанда 2,12 миллиард тонна мыс кені өндіріліп, 13,7 миллион тонна тазартылған мыс шығарылған.

Соның ішінде 2016 жылдан 2025 жылға дейін 1,26 миллиард тонна кен өндірілген. Бұл 36 жылдық көрсеткіштің 59 пайызы.

Ал осы он жылда 4,4 миллион тонна дайын мыс шығарылған. Бұл жалпы көлемнің 32 пайызы ғана.

1990 жылы Қазақстан 38,5 миллион тонна мыс кенін өндірген. 2010 жылдардың ортасына дейін жылдық өндіріс шамамен 30 миллионнан 40 миллион тоннаға дейін болған.

2016 жылы елдің шығысында және Павлодар облысында жаңа ірі кен орындары іске қосылды. Соның нәтижесінде кен өндіру көлемі күрт өсті.

2025 жылы Қазақстан 163,7 миллион тонна мыс кенін өндірді. Бұл 1990 жылғы көрсеткіштен 4,3 есе көп.

Қазір Абай және Павлодар облыстары елдегі мыс кенінің төрттен үшіне жуығын өндіреді.

Бұрын негізгі өндіруші болған Қарағанды және Ұлытау облыстарының үлесі 2015 жылғы 62 пайыздан 24 пайызға дейін төмендеген. Бірақ бұл өңірлерде өндірілетін кеннің нақты көлемі де артқан.

Дайын мыс шығаратын кәсіпорындарда жағдай өзгеше.1990 жылы Қазақстан 365 мың тонна тазартылған мыс өндірген. 1990 жылдан 2015 жылға дейін орташа жылдық көрсеткіш 358 мың тонна болған. Осы кезеңде өндіріс көлемі бірде-бір рет 453 мың тоннадан аспаған.

2016 жылы мыс кенін өндіру бірден 85 пайызға өсті. Бірақ дайын мыс шығару небәрі 3,5 пайызға, яғни 394,6 мың тоннадан 408,4 мың тоннаға артты.

2025 жылы елдегі зауыттар 471,8 мың тонна тазартылған мыс өндірген. Бұл 1990 жылғы көрсеткіштен шамамен 1,3 есе көп.

Қазақстандағы ең жоғары көрсеткіш 2020 жылы тіркелген. Сол жылы 477 мың тонна мыс шығарылған. Содан бері бұл рекорд жаңармаған.

Нұрғалиевтің айтуынша, мәселенің бірі жаңа кен орындарының ашылғанына қарамастан, металлургиялық өндірістің жеткілікті дамымауында.

Дайын мыс өндіретін негізгі кәсіпорындар әлі де Қарағанды және Ұлытау облыстарында орналасқан.

Сарапшы кен өндіру мен дайын мыс шығару көлемін тікелей салыстыру дұрыс емес екенін ескертті. Өйткені кен алдымен байытылып, концентратқа айналады. Оның құрамындағы мыс мөлшері әр кен орнында әртүрлі.

Соған қарамастан, ұзақмерзімді статистика шикізат өндірісі ел ішіндегі өңдеу саласынан әлдеқайда жылдам дамығанын көрсетеді.

Экономист бұл мәселені Премьер-министрдің Балқашқа сапарымен де байланыстырды.

Үкімет басшысына Қаратас кен орнындағы геологиялық барлау жұмыстары, Балқаш мыс балқыту зауыты және жаңа өндіріс жобасы таныстырылған.

Үкіметтің баспасөз қызметінің мәліметінше, Балқаш мыс балқыту зауыты 1938 жылдан бері жұмыс істейді. Қазір кәсіпорын елдегі катодты мыстың шамамен 51 пайызын өндіреді.

2026 жылы «Қазақмыс» компаниясы зауытты жаңғыртуға 21,8 миллиард теңге инвестиция салып жатыр.

Бұдан бөлек, 2030 жылға қарай Балқашта тағы бір мыс балқыту зауытын салу жоспарланған. Жобаның құны 750 миллиард теңге.

Жаңа кәсіпорын жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіруге тиіс.

«KAZ Minerals» компаниясы да Ақтоғай маңында осындай қуаттағы мыс балқыту зауытын салуды жоспарлап отыр. Қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғырту және геологиялық барлауды кеңейту жұмыстары қатар жүргізілуде.

Нұрғалиевтің пікірінше, жаңа зауыттар салу мәселені толық шешпейді. Оларды тұрақты шикізатпен қамтамасыз ету қажет.

Ал жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарға өндірісті жаңғырту үшін қолайлы инвестициялық жағдай керек. Кен өндіруші компанияларға мыс концентратын сатудың түсінікті әрі бәсекеге қабілетті шарттары қажет.

Қазір Қазақстанда мыс концентратын өңдеу тарифін анықтау әдістемесі мен экспорттық баж салығын енгізу мүмкіндігі талқыланып жатыр.

Экономистің түсіндіруінше, мемлекет осы өзгерістер арқылы кен өндіру мен оны ел ішінде өңдеу арасындағы байланысты күшейтуді көздейді.

Нұрғалиев Қазақстан соңғы он жылда мыс кенін өндіруді айтарлықтай арттырғанын атап өтті. Бірақ осы уақыт ішінде жаңа ірі металлургиялық қуаттар іске қосылмағандықтан, қосымша шикізаттың едәуір бөлігін ел ішінде өңдеуге мүмкіндік жетіспейді.

Сарапшының пікірінше, ендігі басты міндет мыс өңдеу саласын дамыту. Өйткені қазақстандық мыстан түсетін қосымша құнның ел ішінде немесе шетелде қалыптасуы осыған байланысты.