Жаңа зауыттарсыз терең өңдеу ұран күйінде қалады – сарапшы

Қазақстанда жаңа өңдеу зауыттарын салуға және өндірісті жаңғыртуға жағдай жасалмаса, терең өңдеуге көшу ұран күйінде қалуы мүмкін, дейді қаржы талдаушысы Айбар Олжаев, – деп хабарлайды Politico.kz.

Оның айтуынша, мыс концентратын өңдеу тарифін айқындаудың жаңа әдістемесін талқылау өндірушілер мен өңдеушілер арасындағы пікірталасқа айналып барады. Кен өндіретін кәсіпорындар өндіріс шығындарының өсуінен қауіптенсе, өңдеушілер металлургиялық өндірісті жаңартуға қаржы қажет екенін алға тартады.

Алайда сарапшы бұл мәселені формулалар мен коэффициенттер төңірегіндегі техникалық есептермен шектеуге болмайтынын айтады. Мұндай талқылауда негізгі мәселе назардан тыс қалуы мүмкін. Ол – Қазақстанның алдағы 10–20 жылда мыс өнеркәсібін қандай бағытта дамытатыны.

Қазір елдің шикізат қоры мол, мыс концентраты да үлкен көлемде экспортталады. Бірақ келесі технологиялық кезең, яғни шикізатты ел ішінде өңдеу әлдеқайда баяу дамыған.

Олжаевтың айтуынша, тәуелсіздік жылдарында Қазақстанда заманауи кеніштер мен кен байыту фабрикалары пайда болды. Ал ауқымы солармен шамалас жаңа ірі мыс балқыту өндірістері жоқтың қасы.

Өнеркәсіптің мұндай құрылымын өзгерту қажеттігін Мемлекет басшысы бірнеше рет айтқан. 2026 жылғы ақпанда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев заманауи өнеркәсіп негізін қалыптастырып, өңдеу өнеркәсібіне қолдауды күшейту міндетін нақты белгіледі. Сондай-ақ алғашқы өңдеуден өткен өнімді экспорттап, терең өңделген тауарды сырттан әкелу тәжірибесі «жойылуға тиіс» екенін мәлімдеді.

Талдаушының пікірінше, мемлекет қазір осы міндетті нақты экономикалық тетіктер арқылы жүзеге асыруға тырысып жатыр. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі әзірлеп жатқан әдістемені де осы тұрғыдан қарастыру қажет.

Олжаев әлемдік нарық концентраттың бағасын белгілей алатынын, бірақ Қазақстан өнеркәсібін дамыту міндетін шешуге міндетті емес екенін айтады.

Егер шикізатты ел ішінде өңдеу экономикалық жағынан тартымсыз болса, концентрат ірі әрі бәсекеге қабілетті өндірістері бар елдерге кетеді. Жеке компания үшін мұндай шешім тиімді болуы мүмкін.

Алайда мемлекет үшін оның салдары басқа. Шикізатпен бірге өндірістің келесі сатысы да шетелге ауысады. Соған ілесе инвестицияның, жұмыс орындарының, салық базасының және технологиялық білім мен тәжірибенің бір бөлігі елден тыс жерде қалыптасады.

Сондықтан мемлекеттің міндеті өндірушілер мен өңдеушілердің арасынан әкімшілік жолмен жеңімпаз таңдау емес, деп есептейді сарапшы. Кен өндіру бәсекеге қабілеттілігін сақтайтын, ал ел ішіндегі өңдеу жұмыс істеп, дами алатын түсінікті экономикалық жағдай қажет.

Осы себепті әдістеменің мәні жалғыз тариф мөлшерін белгілеуден әлдеқайда кең. Әңгіме нарық қатысушыларына өңдеудің шығыны мен табысын алдын ала бағалауға мүмкіндік беретін бірыңғай әрі ашық ережелер туралы болып отыр.

Ең көп талқыланып жатқан мәселелердің бірі – тарифке инвестициялық шығындарды қосу мүмкіндігі. Олжаев концентрат өндірушілердің алаңдауын түсінуге болатынын айтады. Кез келген қосымша төлем олардың шығынын арттырады.

Сол себепті тарифтің инвестициялық бөлігі экономикалық тұрғыдан негізделіп, ашық есептелуі және нақты жобалармен байланыстырылуы керек. Бірақ мәселенің екінші жағын да ескеру қажет.

Металлургиялық зауытты күнделікті жұмысын қамтамасыз етуге арналған қаражатпен ғана ондаған жыл бойы дамыту мүмкін емес. Жабдықты қайта жаңарту, өндірісті экологиялық талаптарға сай жетілдіру, энергия тиімділігін арттыру, әсіресе жаңа қуаттар салу капиталды қажет етеді.

Сарапшының пікірінше, мемлекет терең өңдеуді дамыту міндетін қойса, экономикалық модель инвестицияның қай көзден өтелетінін де көрсетуі тиіс. Бұл мәселені елемеу жаңғырту құнын арзандатпайды, тек оны кейінге шегереді.

Жаңғыртуды соза берудің тағы бір қаупі – жұмыс істеп тұрған өңдеу қуаттарынан біртіндеп айырылу. Олжаев мұндай үрдіс әлемдік нарықта қазірдің өзінде байқалып отырғанын айтады.

TC/RC мөлшерлемелерінің төмендігі аясында Жапония мен Филиппиндегі жекелеген кәсіпорындар мыс концентратын өңдеуді қысқартып немесе тоқтатып жатыр. Ал Намибиядағы зауыт консервация режиміне көшірілген.

Сондықтан талқылаудың өзегі инвестицияны өңдеу экономикасына қосудың өзі болмауы керек, деп санайды талдаушы. Негізгі назар оның қалай есептелетініне, қаншалықты негізді екеніне және қаражаттың өндірісті дамытуға жұмсалуын бақылайтын тетікке аударылуы қажет.

Олжаев әлемдік Treatment Charge мөлшерлемелеріне қатысты пікірталасқа да тоқталған. Бұл көрсеткіштер нарық үшін маңызды бағдар болғанымен, олар концентрат көлемі мен балқыту қуаттарының жаһандық арақатынасын көрсетеді. Өңдеушілер арасында шикізатқа талас күшейген кезде мұндай мөлшерлемелер күрт төмендеуі мүмкін.

Әсіресе Қытайдағы мыс балқыту қуаттарының мемлекеттік қолдау есебінен кеңеюі әлемдік нарыққа елеулі ықпал еткен. Қытайдағы өндірістердің артықшылықтары қатарында ауқымы, күрделі және операциялық шығындары, жабдықтың жасы мен энергия тиімділігі секілді факторлар бар.

Олжаев келтірген Халықаралық энергетика агенттігінің дерегіне сәйкес, 2005 жылдан бері әлемдегі мыс балқыту қуаттары өсімінің 90%-дан астамы Қытайға тиесілі болған. 2025 жылға қарай оның үлесі әлемдік көлемнің шамамен жартысына жеткен.

Соның нәтижесінде өңдеу қуаттарының өсімі концентрат ұсынысынан едәуір озып кеткен. Бұл зауыттардың шикізат үшін бәсекесін күшейтіп, TC/RC мөлшерлемелеріне қысымды арттырған.

Бірақ әлемдік мөлшерлемелердің төмендеуі металлургиялық кәсіпорынның нақты шығындары жоғалады дегенді білдірмейді. Электр энергиясына, жөндеуге, қызметкерлерге, экологиялық инфрақұрылым мен жабдыққа жұмсалатын шығын нарықтағы жағдайға қарамастан сақталады.

Сондықтан халықаралық көрсеткіштерді ескеру қажет болғанымен, оларды Қазақстандағы нақты өндірістің экономикасына сол күйінде көшіру мәселені тым қарапайым түсіндіру болар еді.

Сонымен бірге кен өндірушілердің мүддесі де қорғалуға тиіс. Концентрат өндіруші не үшін ақы төлейтінін білуі керек. Өңдеу қуаттарына қол жеткізу ережелері ашық болып, кәсіпорын өз шығынын ұзақ мерзімге жоспарлай алуы қажет.

Олжаев әдістемені талқылаудың маңызын осыдан көреді. Нарық қатысушыларының ескертулері ұсынылған тетіктің қаншалықты орнықты жұмыс істейтінін түпкілікті бекітілгенге дейін тексеруге мүмкіндік береді.

Алайда жекелеген талаптар мен есептеу көрсеткіштері төңірегінде пікірталас болуы бүкіл тәсіл қате дегенді білдірмейді. Талдаушының пікірінше, министрлік қазір экономикалық тұрғыдан негізді екі мүдденің арасынан тепе-теңдік табуы керек. Ол үшін кен өндірудің бәсекеге қабілеттілігін сақтап, сонымен қатар ел ішіндегі өңдеуді дамытуға жағдай жасау қажет.

Әдістеме төңірегіндегі мәселе концентраттың әр тоннасынан түсетін бірнеше қосымша доллардың кімге тиетінімен шектелмейді. Бұл – елдің өнеркәсіптік даму моделіне қатысты таңдау.

Қазақстан шикізат экспортынан тереңірек өңделген өнім шығаруға көшуді көздесе, жаңа өңдеу өндірістерінің ашылуына және қолданыстағыларының жаңаруына экономикалық жағдай қажет. Мұндай жағдай шикізат өндірушілер үшін де, өңдеушілер үшін де ашық, түсінікті және бірдей болжамды болуы тиіс.

Осы тұрғыдан Олжаев бірыңғай әдістеменің пайда болуын қисынды қадам деп бағалайды. Ендігі міндет – министрлік пен нарық қатысушыларының оның талаптарын дұрыс реттеуі.

Әдістеме жекелеген кәсіпорындарды жасырын субсидиялау құралына айналмауы керек. Сонымен бірге оның талаптары ел ішінде өңдеуді экономикалық тұрғыдан мүмкін болмайтындай жағдайға да жеткізбеуі тиіс.

Өңдеудің экономикалық жағдайын өндірісті жаңғыртумен және жаңа қуаттар салумен байланыстыратын түсінікті тетік қажет. Онсыз терең өңдеуге бетбұрыс мәлімдеме күйінде қалу қаупі бар, деп есептейді сарапшы.

Қазақстан шикізат пен алғашқы өңдеуден өткен өнім экспортына тәуелділігін дәйекті түрде азайтқысы келсе, ұзақ мерзімді ережелер қалыптастыруы керек. Бұл ережелер ел ішіндегі өңдеуді экономикалық тұрғыдан орнықты әрі инвестиция салуға тартымды етуі қажет. Олжаев әдістеменің стратегиялық мәнін осыдан көреді.

Оның тұжырымынша, пәрменді өнеркәсіп саясаты мемлекеттің жекелеген компанияларды жеңімпаз етуінен басталмайды. Ол өндірістің келесі сатысына ел ішінде инвестиция салуды экономикалық тұрғыдан мүмкін ететін ережелерден басталады.