Қазақстанда кен өндіру өскенімен, мыс қорыту кенже қалған – Жанат Нұрғалиев

Қазақстан кен өндіру мен байытуға қаржы салып, мыс қорыту қуатын соған сай ұлғайтпаған. Экономист Жанат Нұрғалиевтің пікірінше, осы теңсіздік қосымша өндірілген концентраттың едәуір бөлігін шетелде өңдеуге жіберуге әкелген, деп хабарлайды Politico.kz.

Экономист Қазақстанның өңірдегі ең ірі тау-кен металлургиясы экономикаларының бірі болып қала беретінін атап өтті. 2025 жылы сала кәсіпорындары 19 трлн теңгенің өнімін шығарған, онда жұмыс істейтіндер саны 200 мыңнан асқан.

Алайда саланың барлық буыны бірдей жаңармаған. Тәуелсіздік жылдары кен өндіру мен байыту өндірістері едәуір жаңғырғанымен, негізгі металлургиялық қуаттардың айтарлықтай бөлігі әлі кеңес кезінде құрылған кәсіпорындарға тиесілі.

Нұрғалиев мысалға Қазақстандағы негізгі мыс қорыту зауыттарының тарихын келтіреді. Балқаш зауыты алғашқы қара мысын 1938 жылы шығарса, Жезқазған зауыты 1971 жылы пайдалануға берілген. Оның мәліметінше, кейінгі ондаған жылда бұл кәсіпорындарда жұмысты жалғастыруға қажетті жөндеу ғана жүргізілген, ал тәуелсіздік кезеңінде бірде-бір жаңа ірі мыс қорыту зауыты салынбаған.

Осы уақытта мыс саласының шикізат базасы әлдеқайда белсенді дамыған. Ақтоғай, Бозшакөл, Шатыркөл, Нұрқазған және басқа да кеніштер мен заманауи байыту фабрикалары іске қосылып, кен өндіру және мыс концентратын шығару мүмкіндігі едәуір артқан.

Экономист бұл алшақтықты жаңа индустрияландыру кезеңінде шешуге болатын мәселе деп санайды. Заманауи мыс қорыту өндірістері ұлғайған шикізат базасын келесі өңдеу сатыларымен байланыстырып, тазартылған мыс, катанка, кабель-сым және электротехникалық өнімдер шығаруға жол ашады.

Сыртқы сауда көрсеткіштері де мыстың экономикадағы орнын көрсетеді. 2025 жылы «мыс кендері мен концентраттары» тауар тобы Қазақстан Республикасының тауар экспортындағы үлесінің 3,6%-ын, шамамен $2,8 млрд құраған. Шетелге жөнелтілген бұл өнімдердің көлемі 1,42 млн тоннаға жеткен.

Нұрғалиев катодты мысты шикізатпен теңестіруге болмайтынын ескертеді, өйткені ол металлургиялық өңдеуден өткен өнім. Дегенмен өндірістің қаншалықты дамығанын бағалау үшін келесі сатыға қарау қажет: елде шығарылған металдың қандай бөлігі катанкаға, сымға, кабельге, фольгаға, қорытпаларға айналады? Оның қаншасы машина жасау мен электротехникаға қажетті бөлшектер өндіруге жұмсалады?

Дәл осы сатыларда металлургиямен байланысты өзге өндірістер қалыптасады. Олар жабдыққа, электр энергиясына, логистикаға, өндірістік қызметтерге, инженерлік білім мен білікті жұмысшыларға сұраныс туғызады.

Экономистің айтуынша, Қазақстанда металды әрі қарай өңдеу қажеттігі бірнеше онжылдықтан бері талқыланып келеді. 2010 жылдардың басындағы мемлекеттік индустриялық даму бағдарламаларында өңдеу деңгейінің төмендігі, металл бұйымдары түрлерінің аздығы және негізгі өндірістік қорлардың тозуы аталған. Технологиялық артта қалу мен бүкіл өндіріс кезеңін біріктіретін кәсіпорындардың тапшылығы да саланың дамуын тежейтін себептер қатарында болған.

Яғни мәселе елде металлургияның жоқтығында емес, өз шикізатын қаншалықты терең өңдей алатынында. Өнімді дайындаудың қанша кезеңі Қазақстанның ішінде өтетіні шешуші мәнге ие.

Тек 2024 жылы тау-кен металлургия кешеніне салынған инвестиция 1,7 трлн теңгеден асқан. Нұрғалиев осы дерекке сүйеніп, мәселені қаржының тапшылығынан емес, оның қайда бағытталғанынан іздеу керек деп есептейді. Ірі жаңа жобалар кен орындарын игеру мен байытуға көбірек шоғырланған, ал металл өндіру және оны одан әрі өңдеу кәсіпорындары жекелеген жобалар ретінде ғана ашылған.

Мұндай құрылымның қалыптасуын экономист Қазақстан өнеркәсібінің тарихымен байланыстырады. Кеңес Одағында Қазақ КСР кәсіпорындары ортақ шаруашылық жүйесінің бір бөлігі ретінде құрылып, өндірістің барлық сатысын бір республикада орналастыру міндеті қойылмаған. Кен Қазақстанда өндірілсе, оны өңдеу немесе дайын өнім шығару Одақтың басқа аумағында жүруі мүмкін еді.

1991 жылдан кейін бұл байланыстар үзілген. 1990 жылдары көптеген кәсіпорын үшін өндірісті сақтап қалу, жұмыс көлемін қалпына келтіру, өнім өткізетін нарық табу және қаржы тарту басты міндетке айналған. Сондықтан алғашқы кезеңде жаңа ауыр металлургия кәсіпорындарын жаппай салудан гөрі қолданыстағы өндірістерді тұрақтандыру мен жаңғыртуға басымдық берілген.

Кейін инвестиция кен орындарын игеруге және тау-кен байыту базасын кеңейтуге белсендірек бағытталған. Соның нәтижесінде заманауи шикізат өндірістері әлдеқайда ертерек қалыптасқан металлургия орталықтарымен қатар жұмыс істейтін қазіргі жүйе орныққан.

Нұрғалиев ел ішіндегі өңдеуді ұлғайту барлық өндірілген шикізатты Қазақстанда қалдыру дегенді білдірмейтінін айтады. Сыртқы саудаға ашық, экспортқа бағытталған экономика үшін мұндай тәсіл ұтымды болмас еді.

Әрбір келесі өңдеу сатысы экономикалық тұрғыдан өзін ақтауы керек. Бұл энергия бағасына, шикізат пен қаржының қолжетімділігіне, инфрақұрылымға, технологияға және экологиялық талаптарға байланысты. Ішкі нарықтың көлемі мен өнімнің сыртқы нарықта бәсекеге төтеп беру қабілеті де ескерілуге тиіс.

Өңделген өнімге сұраныс та қажет. Катанка, кабель, қорытпа, фольга немесе электроника бөлшектерін шығару машина жасау, құрылыс және электротехника өнеркәсібі қатар дамығанда экономикалық негізге ие болады. Сондықтан өндіріс тізбегін ұзарту тек металлургияның емес, бүкіл өнеркәсіптің дамуына байланысты.

Экономист шикізаттық үлгіден шығуды концентрат немесе мыс экспортын қысқартумен ғана өлшеуге болмайтынын атап өтті. Негізгі мәселе – елдің өнімді қай өңдеу сатысында сататынын өзі таңдап, өндірісте жасалған құнның қанша бөлігін өз экономикасында сақтай алуы.

Кен орындарының болуы өздігінен өнеркәсіптік дербестікке кепіл болмайды. Кен өндірумен бірге балқыту мен кейінгі өңдеу дамымаса, технологиялық білімнің, жұмыс орындары мен қосылған құнның едәуір бөлігі сол өндірістер орналасқан елдерде қалыптасады. Мұндай жағдайда мемлекет ресурсты бақылағанымен, оны өнеркәсіп өніміне айналдырудың бүкіл тізбегін қамти алмайды.

Нұрғалиевтің пайымынша, өнеркәсіптік дербестік өз шикізатын ел ішінде металға, ал металды одан әрі өңделген өнімге айналдыру мүмкіндігінен басталады. Бұл әлемдік саудадан оқшаулануды білдірмейді, экспорт экономиканың маңызды бөлігі болып қала береді. Өз технологиясы мен өндірістік базасы бар ел нарық жағдайына қарай шикізат, металл немесе одан жасалған өнім экспорттауды таңдай алады.