Бензин сапасына шағымдар: Энергетика министрлігі неге алдын ала анықтай алмады?

Тамыз айында Қазақстанда автомобиль бензинінің сапасына қатысты шағымдар қайта күшейді. Жүргізушілер АИ-95 және АИ-98 құйғаннан кейін көліктерінде ақаулар пайда болғанын хабарлады. Жаппай шағымдардан кейін Энергетика министрлігі Павлодар мұнай-химия зауытына мамандар жіберіп, отыннан сынама алуды және өндіріс технологиясында бұзушылықтардың бар-жоғын тексеруді бастады.

Мәселенің туындауына қоғам назар аударғаннан кейін ғана министрліктің қосымша тексеру жүргізуі мемлекеттік бақылаудың алдын алу сипатына қатысты сұрақ туғызады. Энергетика саласындағы бақылау жүйесі ықтимал ауытқуды тұтынушылардың жаппай шағымынан бұрын анықтай алуы тиіс.

26 тамызда SGS Kazakhstan зертханасы ПМХЗ-ның АИ-95 және АИ-98 бойынша арбитраждық сынамаларының техникалық регламент пен ГОСТ талаптарына сәйкес келетінін растады. Бұл өндірістен шыққан бензиннің сапасына қатысты нұсқаны әзірге растамайды.

Энергетика министрі Ерлан Ақкенженовтың айтуынша, АЗС өкілдері мәселені зауытпен, ал зауыт АЗС желілерімен байланыстырып отыр. Демек, министрлік әзірге проблеманың нақты қай кезеңде пайда болғанын анықтаған жоқ.
Мұнай өнімдері нарығының сарапшысы Ақмарал Абдулла бензин сипаттамаларының тасымалдау, сақтау және өткізу кезінде өзгеруі мүмкін екенін атап өтеді. Energy Monitor директоры Нұрлан Жумагұлов та жоғары октанды отынның айналымы мен сақтау жағдайына назар аударды.

Бұл сарапшылардың пікірлері министрліктің тек мұнай өндіру зауытындағы сынамаларды тексерумен шектелуі жеткіліксіз екенін көрсетеді. Егер зауыттағы бензин талапқа сәйкес болса, мемлекеттік бақылау отынның одан кейінгі қозғалысын да қамтуы керек.

Нарықтағы мұндай мәселелер бұған дейін де анықталған. Сауда және интеграция министрлігінің бақылау сатып алулары кезінде шамамен әрбір 11-ші сынаманың мәлімделген октан санына сәйкес келмегені анықталған. Қызылорда облысында АИ-92 бензині АИ-95 ретінде сатылса, Алматыда АИ-100 орнына АИ-99 анықталған.

Бұл жағдайлар қазіргі АИ-95 және АИ-98 бойынша шағымдардың себебін дәлелдемейді. Бірақ нарықта отынның нақты сипаттамалары мен құжаттағы көрсеткіштері арасында айырмашылықтар бұған дейін де болғанын көрсетеді.

Сондықтан мәселе тек жеке АЗС немесе ПМХЗ-ның жауапкершілігіне тірелмеуі керек. Мемлекет тарапынан өндірістен бастап тұтынушыға дейінгі бақылау тетігінің тиімділігі де бағалануы қажет.

Бұл ретте қаңтардағы жағдай да назар аудартады. Сол кезде энергетика министрі Ерлан Ақкенжанов АИ-92 сапасына күмән келтіруге негіз жоқ екенін айтып, зауыттан жөнелтілетін отын тәуелсіз зертханаларда тексерілетінін мәлімдеген.

Бірнеше айдан кейін министрлік қайтадан бензин сапасына байланысты тексеру жүргізіп отыр. Бұл бұрынғы бақылау нәтижелерінің дұрыстығына күмән келтіруге тікелей негіз бермейді, бірақ жүйенің нақты нарықтағы жағдайды қаншалықты тиімді бақылайтыны туралы мәселені қайта көтереді.

Мұнай-газ саласының сарапшысы Асқар Исмайылов АИ-92 мен жоғары октанды бензин арасындағы баға айырмашылығы жосықсыз сатушылар үшін арзан отынды қымбат марка ретінде өткізуге экономикалық ынталандыру қалыптастыруы мүмкін екенін айтқан. Оның пікірінше, мұндай жағдайда АИ-92-ге қоспалар қосып, оны АИ-95 немесе АИ-98 ретінде сату тәуекелі пайда болады. Олжас Байділдинов те бұл пікірмен келісіп, АИ-92 мен АИ-95 арасындағы баға айырмашылығы 25–30%-ға жететінін атап өтті.

Бұл нұсқа әзірге дәлелденген жоқ. Алайда Сауда және интеграция министрлігінің бақылау сатып алулары кезінде бензиннің мәлімделген октан санына сәйкес келмеу фактілері анықталғанын ескерсек, жоғары октанды отынның сапасын тек зауытта емес, АЗС-ға дейінгі бүкіл тізбек бойынша бақылау мәселесі өзекті болып отыр.

Осы факторлардың барлығы отын нарығындағы мәселенің бір ғана партиямен шектелмейтінін көрсетеді. Өндіріс көлемі, баға реттеуі, логистика, сақтау және бөлшек сауда – бір-бірімен байланысты тізбек.

Сондықтан қазіргі жағдайда Энергетика министрлігі үшін міндет тек ПМХЗ-дағы сынамалардың нормативке сәйкестігін растаумен шектелмеуі тиіс. Егер зауыттағы отын талапқа сәйкес болса, тұтынушылардың шағымына себеп болған факторды мемлекеттік бақылау жүйесі неге бірден анықтай алмады?

Бұл сұрақ әсіресе маңызды, өйткені министрлік энергетика саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыратын негізгі орган болып табылады. Нарықтағы проблеманың нақты қай кезеңде пайда болғанын анықтайтын және оны тұтынушы шағымына дейін тіркейтін бақылау тетігі тиімді жұмыс істеуі керек.

Қазір қолда бар мәліметтер екі түрлі жағдайды көрсетіп отыр: ПМХЗ-дан алынған арбитраждық сынамалар нормативке сәйкес, ал азаматтар жанармай құйғаннан кейін көліктерінде проблемалар болғанын хабарлайды. Олардың арасында байланыс бар-жоғын анықтау – тек зауыттың емес, мемлекеттік бақылау жүйесінің де міндеті.

Сондықтан қазіргі тексерудің нәтижесі бензиннің сапасына ғана емес, Қазақстандағы отын сапасын бақылау жүйесінің қаншалықты тиімді жұмыс істейтініне де жауап беруі тиіс.