7 жылда Қазақстанда не өзгерді: жалақы, экономика және әлемдік рейтингтер

Қазақстанда 7 жыл ішінде ең төменгі жалақы екі есе өсіп, ел экономика көлемі бойынша әлемдегі алғашқы елу мемлекеттің қатарына кірген. Ranking.kz шолуында әлеуметтік төлемдерден бастап халықаралық рейтингтерге дейінгі өзгерістер салыстырылған, алайда өсім көрсеткіштерін елдегі инфляциямен қатар қарастырған жөн.

2026 жылы Қасым-Жомарт Тоқаевтың президент қызметіне кіріскеніне 7 жыл толды. Осы аралықта Қазақстан пандемияны, тауар жеткізу тізбектеріндегі дағдарысты, әлемдік инфляцияны, Украина төңірегіндегі соғыс пен Таяу Шығыстағы шиеленістің ықпалын сезінді. Соған қарамастан, дереккөздің жазуынша, 2020 жылғы «коронадағдарысты» қоспағанда, соңғы жылдары ел экономикасы әлемдік орташа көрсеткіштен жылдамырақ өскен.

2019 және 2026 жылдарды салыстырғанда әлеуметтік көрсеткіштер былай өзгерген:

• Ең төменгі жалақы 42,5 мыңнан 85 мың теңгеге жетіп, екі есе өскен.
• Ең төменгі мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі 16 мыңнан 35,6 мың теңгеге көтеріліп, 2,2 есе артқан.
• Ең төменгі зейнетақы 36,1 мыңнан 69 мың теңгеге жетіп, екі есеге жуық өскен.
• Ең төменгі күнкөріс деңгейі 29,7 мыңнан 50,9 мың теңгеге көтеріліп, 1,7 еседен астам артқан.

Жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) 2019 жылдың бірінші тоқсанындағы 715,5 мың теңгеден 2026 жылдың сәйкес кезеңінде 1 661,6 мың теңгеге жеткен. Теңгемен есептегендегі өсім 2,3 есе болса, доллармен 1,8 есе: 1 894,2 доллардан 3 338,3 долларға дейін.

2025 жылы Қазақстанның ЖІӨ көлемі рекордтық 160 трлн теңгеге жеткен. Ranking.kz келтірген Дүниежүзілік банк дерегі бойынша, ел осы көрсеткішпен әлемде 48-орынға шыққан. 2018 жылы Қазақстан 55-орында болған, яғни жеті саты көтерілген. Ал жалпы халықаралық резервтер 2026 жылғы тамыздың соңында рекордтық 70,6 млрд долларға жетіп, 2019 жылдың сәйкес кезеңінен 2,5 есе артқан.

Экономиканың ішкі құрылымы да өзгерген. Мұнда дереккөз толық аяқталған 2018 және 2025 жылдарды салыстырады:

• Өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-дегі үлесі 11,4%-дан 12,8%-ға өскен.
• Құрылыстың үлесі 5,3%-дан 6,2%-ға көтерілген.
• Қызмет көрсету саласының үлесі 55,5%-дан 58%-ға жеткен.
• Тау-кен өнеркәсібінің үлесі 15%-дан 11,7%-ға түскен.
• Шикізаттық емес экспорттың үлесі 26%-дан 40%-ға жуықтаған.

Шағын және орта бизнестің ЖІӨ-дегі үлесі осы кезеңде 28,4%-дан рекордтық 40,9%-ға жетіп, 12,5 пайыздық тармақ қосқан. Ал статистикада толық есепке алынбайтын экономиканың үлесі 27,02%-дан 15,69%-ға түсіп, 11,33 пайыздық тармаққа азайған. Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті соңғы бес жылда көлеңкелі экономикаға қарсы 24 нормативтік құқықтық акт қабылданып, 20 ақпараттық жүйе жаңартылғанын хабарлаған.

Халықаралық агенттіктердің бағасында да өзгеріс бар. Moody’s Қазақстанның рейтингін 2019 жылғы Baa3 деңгейінен 2026 жылы Baa1 деңгейіне дейін екі саты көтерген, болжамы «Позитивтіден» «Тұрақтыға» ауысқан. S&P Global Ratings рейтингі BBB− деңгейінен BBB деңгейіне, қысқамерзімді бағасы A-3-тен A-2-ге көтеріліп, «Тұрақты» болжамын сақтаған. Fitch Ratings бағасы өзгермеген: екі жылы да BBB, болжамы «Тұрақты».

IMD World Competitiveness Ranking тізімінде Қазақстан 2022 жылғы 43-орыннан 2026 жылы 38-орынға көтерілген. Шолуда 2022 жыл ашық қолжетімді ең ерте нәтиже ретінде алынған, ал елдің жоғары бағаланған бағыттары мемлекеттік басқару мен бизнес тиімділігі болған. World Happiness Report есебінде Қазақстан 2019 жылғы 50-орыннан 2025 жылы 33-орынға шыққан. Интернет жылдамдығы бойынша 2019 жылы шамамен 100-орында болса, 2026 жылы алғашқы елу елдің қатарына енген. Бұған қоса, шолуда цифрландыру, жасанды интеллект пен цифрлық инфрақұрылымға қатысты рейтингтердегі орны аталған.

Ranking.kz 2026 жылғы саяси өзгерістерге де тоқталған. Басылымның жазуынша, 15 наурыздағы республикалық референдумда жаңа Конституция қабылданып, 1 шілдеден мемлекеттік институттарды жаңарту басталған: Парламенттің орнына жоғары өкілді орган ретінде Құрылтай құрылып, Қазақстан халық кеңесі енгізілген, вице-президент лауазымы қарастырылған. Сайлау жүйесі мен жергілікті басқару тәсілдері де жаңарған.

Шолуда соңғы жылдардағы негізгі өзгерістердің көбін Тоқаев бастағаны айтылады. 2026 жылы инфляциялық қысым сақталып, мемлекет нақты секторды, инвестиция тартуды және өңдеу өнеркәсібін қолдауды күшейткен. Өсімге өнеркәсіп, құрылыс, көлік пен сауда үлес қосып, бюджеттен білім мен дағдыны дамытуға, әлеуметтік салаға және инфрақұрылымға қомақты қаражат бағытталған. Дереккөз мұны экономиканың шикізатқа тәуелділігін азайтып, ұзақмерзімді өсімге негіз қалау әрекеті деп сипаттайды.