Халықтың 70% несие мен қарызға батқан

Қазақстанда 2026 жылғы 1 шілдеден бастап тұтынушылық несие беру шарттары қатаңдатылады, деп хабарлайды Politico.kz.

Қазақстан Ұлттық банкінің реттеуіне сәйкес, алдағы уақытта банктер қарыз алушылардың төлем қабілетін бағалау кезінде тек ресми расталған табыс пен қолданыстағы міндеттемелерді ғана есепке алады. Бұл өзгеріс халықтың несиеге тәуелділігін төмендетуді көздейді.

Demoscope қоғамдық пікірге жедел мониторинг жүргізу бюросының зерттеуі көрсеткендей, ел азаматтарының 52,5%-ы несие беру тәртібінің қатаңдауын қолдайды. Оның ішінде 31,1%-ы бұл шараны толық құптаса, 21,4%-ы қолдауға бейім. Ал респонденттердің 13,8%-ы жаңа ережеге қарсылық танытса, 23,7%-ы оған үзілді-кесілді қарсы шыққан. Қарсылық білдіргендердің 26,6%-ын ер адамдар, 18,6%-ын әйелдер құраса, қалған 10%-ы жауап беруге қиналған.

Тұтынушылық қарыз нарығын зерттеу нәтижесі халық арасында несие алудың кеңінен таралғанын айқындады. Сауалнамаға қатысқан қазақстандықтардың 72,7%-ының қазіргі уақытта несиесі немесе берешегі бар. Тұрғындардың 39,7%-ының мойнында бір қарыз болса, 33%-ы бірнеше несиені қатар төлеп жүр. Сауалнамаға қатысқандардың тек 27%-ы ғана ешқандай несие міндеттемесі жоқ екенін мәлімдеген. Жас ерекшеліктеріне келсек, 60 жастан асқан азаматтардың 32,8%-ының бір несиесі бар, алайда бұл топ респонденттердің 49,6%-ымен ең несиесі аз санат болып танылды. Басқа жас топтары арасында несиесі жоқ азаматтардың үлесі 15,5% пен 32% аралығында ауытқиды.

Қарыз жүктемесінің азаматтардың жеке бюджетіне тигізер әсері де жоғары деңгейде. Респонденттердің 46,7%-ы ай сайынғы табысының 50%-тен астамын несие өтеуге жұмсайтынын көрсеткен. Тағы 24,5%-ы табысының 25%-тен 50%-ке дейінгі көлемін, ал 20,3%-ы төрттен бірінен аз бөлігін қарызға бағыттайды. Бұл мәліметтер Дүниежүзілік банктің шолуымен үндеседі. Ұйымның есебінше, 2025 жылдың төртінші тоқсанында үй шаруашылығы қарызының жалақыға қатысты арақатынасы 51%-ке жетіп, 2008-2009 жылдардағы дағдарыс қарсаңындағы шарықтау шегінен асып кеткен. Сондай-ақ 2020-2025 жылдар аралығында азаматтардың қарыз міндеттемесі екі есе артқанда, халықтың нақты табысы тек 15%-ке ғана өскен.

Ел ішіндегі ең танымал қарыз түрі тұтынушылық несие болып шықты, оны респонденттердің 70,4%-ы рәсімдеген. Қарыз алушылардың 45,7%-ы бөліп төлеу қызметін пайдаланса, 22,1%-ы туыстарынан, достарынан немесе ломбардтардан ақша алған. Тұрғындардың 14,4%-ы автокөлікті несиеге алғанын, ал 13%-ы ипотека төлейтінін айтты. Несие алудың басты себептері ретінде тұрмыстық техника сатып алу (24,2%), баспана салу немесе жөндеу (18,9%) және жалақыға дейін қаражаттың жетіспеуі (17,4%) көрсетілген. Бұдан бөлек, қазақстандықтар автокөлік алуға (13,7%), өзге несиені жабуға (9,4%), емделуге (8,2%), бизнесті дамытуға (7,8%), отбасылық ірі шараларға (6,7%), оқу ақысына (6,6%) Clean және саяхатқа (3,4%) қарыз алған.

Қарыздың көптігіне қарамастан, респонденттердің 39,1%-ы алдағы 12 айда қаржылық жағдайының жақсаратынына толық сенімді, ал 24,2%-ы сенімділік танытуға бейім. Керісінше, 16,2%-ы болашағына күмәнмен қараса, 13,9%-ы мүлдем сенбейді. Болашағына сенімсіздік танытқандардың 17,6%-ы ерлер, 10,5%-ы әйелдер болса, қалған 6,6%-ы жауап беруге қиналған. Өздерінің қаржылық сауаттылығын бағалау кезінде респонденттердің 24,5%-ы деңгейін өте жақсы, 23,8%-ы жақсы, ал 36,8%-ы орташа деп көрсеткен. Нашар және өте нашар деген бағаны тиісінше 5% және 7,7% тұрғын таңдаған.

Еске сала кетейік, аталған қоғамдық пікірге жедел мониторинг жүргізу сауалнамасын MediaNet халықаралық журналистика орталығы Paperlab зерттеу орталығымен бірлесіп, Конрад Аденауэр атындағы қордың қолдауымен 2026 жылғы 10-23 мамыр аралығында ұйымдастырды. Сауалнамаға елдің 17 облысы мен Астана, Алматы, Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан 1100 азамат қатысты. Ұялы байланыс абоненттері арасында телефон арқылы жүргізілген сұхбатқа қатысушылардың 47,4%-ы ерлер, 52,6%-ы әйелдер болды. Респонденттердің 68,1%-ы қазақ тілінде, 31,9%-ы орыс тілінде жауап берді. Тұрғындардың 79,2%-ы қазақтар, 10,6%-ы орыстар және 10%-ы басқа ұлт өкілдері. Тұрғылықты жері бойынша қатысушылардың 68,1%-ы қалалық, 31,9%-ы ауылдық жерлерден қамтылды. Қателік ықтималдығы 95% нақтылықпен 3%-тен аспайды, ал респонденттердің қол жеткізу деңгейі 10,6%-ды құрады.