11 қыркүйек оқиғасына 25 жыл: АҚШ-ты дүр сілкіндірген теракт қалай болды?

2001 жылғы 11 қыркүйек — әлем тарихындағы ең ірі террористік шабуылдардың бірі болған күн. Сол күні АҚШ-та төрт жолаушылар ұшағын террористер басып алып, оның үшеуін маңызды нысандарға бағыттады. Нью-Йорктегі Дүниежүзілік сауда орталығының қос мұнарасы құлады, Пентагон ғимаратына ұшақ соғылды, ал төртінші ұшақ Пенсильвания штатындағы далаға құлады.

Шабуылдардан 2 977 адам қаза тапты. Құрбандар 90 елдің азаматы болды. 

Бүгін — 2026 жылғы 11 қыркүйек — сол қайғылы оқиғаға 25 жыл толып отыр.

Төрт ұшақ және 102 минут: 2001 жылғы 11 қыркүйекте не болды?

2001 жылдың 11 қыркүйегінде «Әл-Каида» ұйымының 19 мүшесі АҚШ-тағы төрт жолаушылар ұшағын басып алды. Олардың барлығы ұйым тарапынан дайындықтан өткен. 15 террорист Сауд Арабиясынан, екеуі Біріккен Араб Әмірліктерінен, біреуі Мысырдан және біреуі Ливаннан келген. 

08:46 — American Airlines-тың 11-рейсі Нью-Йорктегі Дүниежүзілік сауда орталығының Солтүстік мұнарасына соғылды.

09:03 — United Airlines-тың 175-рейсі Оңтүстік мұнараға соғылды.

09:37 — American Airlines-тың 77-рейсі Вашингтон маңындағы Пентагонға бағытталды.

Ал United Airlines-тың 93-рейсі Вашингтонға қарай ұшқан. Бірақ жолаушылар мен экипаж мүшелері ұшақты басып алғандарға қарсы шықты. Соның нәтижесінде ұшақ Пенсильваниядағы Шэнксвилл маңындағы ашық алаңға құлады. Тергеушілер оның Вашингтондағы маңызды нысандардың біріне бағыт алғанын анықтады. 

Екі мұнара да ұшақтардың соқтығысуынан кейін басталған өрт пен ғимараттардың құрылымдық зақымдануы салдарынан құлады.

Сол күні Нью-Йоркте 2 753 адам, Пентагонда 184 адам, 93-рейсте 40 адам қаза тапты. Құрбандардың арасында 400-ден астам алғашқы көмек көрсетуші — өрт сөндірушілер мен полиция қызметкерлері болды. 

Терактіні кім ұйымдастырды?

АҚШ-тың ең ірі қылмыстық тергеулерінің бірінен кейін шабуылдың артында «Әл-Каида» террористік ұйымы тұрғаны анықталды

Ұйымды сол кезде Усама бен Ладен басқарды. Ал шабуыл жоспарын әзірлеудегі негізгі тұлғалардың бірі — Халид Шейх Мұхаммед. АҚШ Сенатының барлау жөніндегі бірлескен тергеу есебінде КШМ шабуылдардың негізгі ұйымдастырушысы ретінде көрсетілген. 

Бен Ладеннің ұйымы АҚШ-ты басты қарсыластарының бірі деп санаған. «Әл-Каида» бұған дейін де америкалық нысандарға шабуыл жасаған болатын.

Тергеу барысында 19 террористің барлығы анықталды. Олардың кейбірі АҚШ-қа шабуылға дайындалу үшін бірнеше ай бұрын келген. Үш негізгі ұшқыш — Мұхаммед Атта, Маруан әл-Шеххи және Зияд Жаррах — Германияның Гамбург қаласындағы «Әл-Каида» ұяшығымен байланысты болған. Төртеуі де АҚШ-та ұшқыштық сабақтарын алған. 

Усама бен Ладен бірнеше жыл бойы халықаралық іздеуде болды. АҚШ арнайы операция күштері оны 2011 жылғы 2 мамырда Пәкістанның Абботтабад қаласында өлтірді.

Ал Халид Шейх Мұхаммед 2003 жылы Пәкістанда ұсталды. 9/11 ісі бойынша сот процесі жылдар бойы созылып келеді.

Шабуылға дейін АҚШ-та қандай ескерту болды?

9/11 оқиғасынан кейін АҚШ-та ең көп талқыланған мәселелердің бірі — барлау қызметтері терактіні алдын ала біле алды ма? деген сұрақ болды.

Кейінгі тергеулер АҚШ барлау қызметтерінде «Әл-Каида» мен оның жоспарлары туралы көптеген мәлімет болғанын көрсетті. Алайда әртүрлі мемлекеттік құрылымдардағы ақпарат бір жерге толық жиналмады әрі оның маңызы дер кезінде бағаланбады.

Мысалы, АҚШ барлауында Халид Шейх Мұхаммедтің Усама бен Ладенмен байланысы, ұшақтарды қару ретінде пайдалану жоспарлары және террористердің АҚШ-тағы әрекеттері туралы ақпарат болған. Бірақ бұл деректердің өзара байланысы шабуылға дейін толық түсінілмеген. 

9/11 комиссиясы кейін АҚШ-тың барлау жүйесінде ақпарат алмасу, үйлестіру және талдау бойынша елеулі кемшіліктер болғанын анықтады. 

Сондықтан 11 қыркүйекке қатысты «АҚШ билігі бәрін алдын ала білген» деген тұжырым мен «ешқандай ескерту болмады» деген пікірдің екеуі де тым қарапайым. Ресми тергеулерде қауіп туралы ақпарат болғаны, бірақ оны нақты шабуылмен байланыстырып, дер кезінде тоқтатуға мүмкіндік болмағаны көрсетілген.

Неліктен Ауғанстанға соғыс ашылды?

9/11 шабуылынан кейін АҚШ басты жауапты «Әл-Каида» мен оны паналатқан Ауғанстандағы Талибан режимінен көрді

Усама бен Ладен сол кезде Ауғанстанда орналасқан. АҚШ бұған дейін де Талибан билігін бен Ладенді беруге шақырған, бірақ дипломатиялық қысым нәтижесіз болды. 

2001 жылдың қазанында АҚШ бастаған халықаралық күштер Ауғанстандағы әскери операцияны бастады. Негізгі мақсат — «Әл-Каиданың» инфрақұрылымын жою және ұйым жетекшілерін ұстау болды.

Осылайша 11 қыркүйек оқиғасы АҚШ бастаған «терроризмге қарсы соғыстың» басталуына себеп болды. Кейін бұл соғыс ондаған жылға созылды.

Маңыздысы: 9/11 шабуылын Ирак ұйымдастырған деген дәлел болған жоқ. Соған қарамастан 2003 жылы АҚШ Иракқа басып кірді. Бұл шешім кейін үлкен саяси дауға айналды және 9/11 мен Ирак соғысын бір оқиға ретінде қарастыру дұрыс емес

25 жыл ішінде 9/11-дің салдары қандай болды?

11 қыркүйек тек АҚШ-тың сыртқы саясатын емес, күнделікті өмірін де өзгертті.

АҚШ-та әуежайлардағы қауіпсіздік талаптары күшейтілді, барлау қызметтерінің жұмысы қайта құрылды, терроризмге қарсы заңдар қабылданды. Кейін АҚШ Ұлттық қауіпсіздік департаменті құрылды

Сонымен қатар АҚШ-тың Ауғанстандағы ұзақ әскери операциясы басталып, кейін Ирак соғысы жалғасты. Терроризмге күдік тудырған адамдарды ұстау, құпия түрмелер, жауап алу әдістері және жаппай бақылау бағдарламалары да қоғамда үлкен пікірталас туғызды. 

9/11-дің тағы бір салдары — АҚШ-та мұсылмандарға қатысты күдік пен кемсітушіліктің күшеюі болды. Алайда террористердің әрекетін бүкіл мұсылман қауымына телуге болмайды: шабуылды ұйымдастырған — нақты террористік ұйым және оның мүшелері.

Терактінің құрбандары 25 жылдан кейін де бар

11 қыркүйектің зардабы сол күні қаза тапқан адамдармен ғана шектелген жоқ.

Дүниежүзілік сауда орталығы құлаған кезде ауаға бетон, шыны, асбест және басқа да улы бөлшектер араласқан шаң тарады. Құтқарушылар, полиция, өрт сөндірушілер және сол маңда тұрған тұрғындар мен жұмыс істеген адамдар осы ортаға ұшырады.

АҚШ-тың CDC мәліметінше, бүгінде 125 мыңнан астам адам 9/11-мен байланысты медициналық бақылау мен ем көрсететін World Trade Center Health Program бағдарламасының қызметін пайдаланады. Бағдарлама 9/11-ге байланысты ауруларды емдеу және ұзақ мерзімді медициналық зерттеулер жүргізу үшін жұмыс істейді. 

Ал биыл, 25 жылдықта, осы оқиғаның тағы бір қырына назар аударылып отыр: 2001 жылы Дүниежүзілік сауда орталығы маңында болған балалардың ұзақ мерзімді денсаулығы арнайы зерттеле бастайды. Ол кезде 21 жасқа толмаған немесе анасының құрсағында болған адамдардың денсаулығына әсері зерттелмек. 

25 жылдан кейін әлем 11 қыркүйекті қалай еске алып отыр?

2026 жылғы 11 қыркүйекте Нью-Йорктегі 9/11 Memorial алаңында шабуылдың 25 жылдығына арналған арнайы еске алу рәсімі өтеді. Құрбандардың есімдері оқылады

Биылғы рәсімнің ерекшелігі — 9/11 кезінде улы шаңға ұшырап, кейін аурудан қайтыс болған адамдар да арнайы үнсіздік минутымен еске алынады. 

9/11 Memorial мәліметінше, мемориалда 2001 жылғы шабуылдардан және 1993 жылғы Дүниежүзілік сауда орталығының жарылысынан қаза тапқан 2 983 адамның есімі бар. 

25 жыл өтті. Бірақ 11 қыркүйек тарихта бір күнде болған теракт ретінде ғана қалған жоқ. Ол АҚШ-тың сыртқы саясатын, терроризмге қарсы күресті, әуежайлардағы қауіпсіздікті және әлемдік геосаясатты түбегейлі өзгерткен оқиғаға айналды. Ең бастысы — сол күні қаза тапқан 2 977 адамның тағдыры мен олардың артында қалған мыңдаған отбасының қасіреті 25 жылдан кейін де ұмытылған жоқ.