Экономист БЖЗҚ-дағы қаражаты жетпей қалған қазақстандықтарға не істеу керегін айтты

Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы (БЖЗҚ) қаражатты алу шегінің кенеттен өсіп кетуі баспаналы болуды жоспарлаған мыңдаған қазақстандықтың үмітін үзіп, тығырыққа тіреді. Зейнетақының артылған қаражатын ипотекаға немесе үй алуға жұмсамақ болғандар енді жинақтарының тым аз екенін түсініп отыр, ал белгілі экономист Руслан Сұлтанов осы жағдайды сараптап, қарапайым салымшыларға нақты бағыт-бағдар берді, деп хабарлайды Digitalbusiness.kz.

Пандемия кезінде азаматтарға көмек ретінде ұсынылған бұл бастама арқылы қордан 5 трлн теңгеден астам қаражат алынған еді. Алайда сарапшылар бұл жағдай құрылыс секторын зейнетақы ақшасына тәуелді етіп, баспана бағасының жасанды түрде өсуіне әкелді деп есептейді. Экономист нарықтың бұл ақшасыз өмір сүруге қалай бейімделетінін түсіндіріп берді.

«Пандемия кезінде қордан ақша алу әлеуметтік және дағдарысқа қарсы құрал ретінде қабылданғанымен, оның салдары бастапқы жоспардан асып түсті. Нарыққа бірден қыруар қаржы құйылған кезде бағаның өсуі заңдылық, сондықтан бұл шара әлеуметтік қызметімен қоса, үйге деген сұранысты зейнетақы жинақтарына тәуелді етіп қойды», — деді Руслан Сұлтанов.

Оның айтуынша, зейнетақы жүйесі негізінен адамның қартайған шақтағы табысын қамтамасыз етуге арналғандықтан, бұл қаражатты үнемі баспана алуға жұмсау дұрыс емес. Сарапшы қазіргі ережелердің қатаңдатылуы азаматтарға ауыр тигенімен, қордың ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін қисынды қадам екенін алға тартты. Алдағы уақытта нарық пен халық зейнетақы ақшасының бұдан былай баспана алудың негізгі көзі болмайтынына бейімделуі тиіс.

Жаңа ережелер жұмыс істейтін халықтың үлкен бөлігін қордағы ақшасын алу мүмкіндігінен айырды. Мұндай жағдайда баспанаға мұқтаж жандар үшін қандай балама жолдар бар екенін маман жеке-жеке атап өтті.

«Егер зейнетақы жинағыңыз жаңа шектен төмен болса, онда банктерде бастапқы жарна жинау, тұрғын үй депозиттерін ашу немесе қолжетімді ипотекалық бағдарламаларды қарастыру сияқты дәстүрлі тәсілдерге қайта оралуға тура келеді. Бұл ұзақ жол болғанымен, нақты табыс пен төлем қабілетіне негізделген ең дұрыс логика. Сонымен қатар жинақтардың бір бөлігін жеке басқарушы компанияларға беру немесе тиісті шарттар орындалған жағдайда зейнетақы аннуитетін рәсімдеу мүмкіндігі сақталады, бірақ бұл қордағы ақшаны еркін жұмсауға болады деген сөз емес», — деді экономист.

Құрылыс нарығына құйылатын зейнетақы миллиардтары тоқтағаннан кейін сұраныс төмендеп, баспана бағасы арзандай ма деген сұрақ көпшілікті мазалайтыны жасырын емес. Осы орайда сарапшы халықты не күтіп тұрғанын болжап берді.

«Мен баспана бағасының күрт құлдырауын күтпес едім, өйткені соңғы жылдардағы қымбатшылық тек зейнетақы ақшасына ғана емес, инфляцияға, құрылыс материалдарының өсуіне және инвестициялық сұранысқа да байланысты болды. Дегенмен халықтың қолындағы қаражаттың азаюы жекелеген сегменттерде сұранысты бәсеңдетіп, құрылыс компаниялары тарапынан түрлі жеңілдіктер мен бағаның аздап төмендеуіне алып келуі мүмкін», — деді сарапшы.

Жаңа күрделі әдістеме салымшының жасынан бастап болашақ жарналарға дейінгі көптеген параметрлерді ескереді. Ережелердің бірден қатаңдатылуының экономикалық астарын Сұлтанов жаңа есептеу логикасымен түсіндірді.

«Шектің күрт өсуі есептеу логикасының өзгеруімен байланысты. Бұрын ақша алғаннан кейін болашақ зейнетақы орташа жалақының шамамен 15 пайызын құраса, жаңа әдістеме бойынша бұл көрсеткіш 40 пайызға дейін көтерілді. Яғни мемлекет адамның болашақтағы зейнетақысы тым төмен болып қалмауы үшін қорда көбірек ақша қалуын талап етіп отыр», — деді Руслан Сұлтанов.

Ол көптеген адамдар мемлекет ертең де зейнетақы төлей береді деп сенетінін, алайда төлемдер азаматтың жеке шотында қаражат болған кезде ғана жүргізілетінін қатаң ескертті.

Ресми статистикаға сәйкес, 2026 жылдың бірінші тоқсанында еліміздегі орташа айлық жалақы 461 486 теңгені немесе шамамен $927 құраған. Алайда қарапайым азаматтар БЖЗҚ қойған жоғары талаптарға ілесе алмай отырғандықтан, бұл шектер кімдерге қолжетімді екені туралы сұрақ туындайды.

«Жаңа шектер халықтың едәуір бөлігі үшін қолжетімсіз болып қалды. Орташа жалақының өзінде жоғары ақы төленетін басшылар мен мұнай-газ секторының қызметкерлері және табысы төмен адамдар бірге есептеледі. Сондықтан жаңа талаптарға тек тұрақты әрі жоғары ресми жалақысы бар қызметкерлер ғана сай келуі мүмкін, ал жас мамандардың басым бөлігі үшін бұл өте қиын», — деді маман.

Қазақстанда жылжымайтын мүлік ең сенімді инвестиция деген түсінік қалыптасқандықтан, ұзақ мерзімді перспективада қаражатты инфляциядан не жақсы қорғайтыны туралы талас көп. Бұл мәселеде де сарапшының өз пікірі бар.

«Бұл жерде нақты жауап жоқ, өйткені зейнетақы жинақтарының да, жылжымайтын мүліктің де өз тәуекелдері бар. Қор үшін басты қауіп инфляция мен девальвация болса, баспананың да долларлық бағасы түсіп кетуі мүмкін, оған қоса жөндеу, салық және күтіп ұстау шығындары бар. Сондықтан бұл екеуін бір-біріне қарсы қою дұрыс емес, бірі болашақ табыс құралы болса, екіншісі өмір сүруге немесе инвестицияға арналған актив», – деді экономист.

Егер салымшы жылдар бойы жинап, ипотеканың бастапқы жарнасына 5 млн теңге артық ақша дайындап қойған болса, бірақ жаңа шектерге ілінбей қалса не істеуі керек деген нақты сұраққа маман ашық жауап берді.

«Бұл жағымсыз жағдай, бірақ оған берілетін жауап біреу ғана. Егер адам бұрынғы шарттарды пайдаланып үлгермесе, енді ол 5 млн теңгені ипотекаға жұмсай алмайды. Бастапқы жарнаны зейнетақы жүйесінен тыс жерден іздеп, ал қордағы қаражатты қартайған шаққа арналған капитал ретінде қарастыру керек», — деді сарапшы.

Жаңа ережелерге көңілі толмаған азаматтардың басым көпшілігі қордағы ақшаны толығымен заңды түрде қалай алуға болатынын іздеп әлек. Сұлтанов бұл мақсатта қолдануға болатын заңды тетіктерді де атап өтті.

«Зейнетақы жинақтарын қордан толығымен алып, оны өз қалауыңыз бойынша бизнеске немесе валютаға салуға заңмен тыйым салынған. Тек бірнеше заңды жол бар. Біріншісі жеткіліктілік шегінен асқан соманы баспанаға немесе емделуге жұмсау болса, екіншісі міндетті жарналар есебінен жиналған қаражаттың 50 пайызына дейінгі бөлігін жеке инвестициялық компаниялардың басқаруына беру. Үшінші жол тиісті шарттар орындалған жағдайда сақтандыру ұйымымен зейнетақы аннуитеті шартын жасасу. Бұл тетіктер азаматтарға белгілі бір икемділік бергенімен, зейнетақы шотын кәдімгі депозитке айналдыра алмайды», — деді Сұлтанов.

Қоғамды алаңдатып отырған тағы бір мәселе алдағы уақытта жеткіліктілік шегі тағы да күрт өсуі мүмкін бе деген сауал болды. Экономист мұндай өзгерістердің табиғатын түсіндіре келе өз болжамын жасады.

«Менің ойымша, жақын арада дәл осындай күрт өсу қайталанбайды. Бұл жолғы өзгеріс жай ғана жылдық есептеу емес, болашақ төлемдерге басымдық беретін консервативті модельге көшу болатын. Алдағы уақытта көрсеткіштер макроэкономикалық және демографиялық параметрлерге байланысты біркелкі өзгеретін болады. Ең бастысы халық пен нарық үшін мұндай шешімдер күтпеген жерден емес, алдын ала түсіндіріліп, болжамды түрде жүзеге асуы тиіс», — деді Руслан Сұлтанов.