Халықтың күрт өсуі қауіп пе: Экономист Қазақстанның еңбек нарығындағы жағдайды түсіндірді

Тәуелсіз сарапшы Айдар Қакимжанов economyKZ.org порталында халық санының артуы дамушы елдердің экономикасына қалай әсер ететінін және бұл құбылыстың Қазақстан үшін қандай маңызы бар екенін түсіндірді, деп хабарлайды Politico.kz.

20 жыл ішінде дамушы елдерде халық 1,5 миллиардтан астам адамға көбейіп, келесі 20 жылда тағы айтарлықтай өсім байқалды. Сарапшының сөзінше бұл тарихта бұрын болмаған өзгеріс экономика жаңа жұмыс орындарын құра алмаса кедейлікке әкеледі, ал жұмыспен қамти алса өсім көзіне айналады. Өткен ғасырдың екінші жартысындағы халықтың жылдам өсуі еңбек нарығын күйреткен жоқ, керісінше экономика бейімделіп үлгерді. Нәтижесінде жұмыс күші қайта бөлініп, өнімділік пен жан басына шаққандағы табыс артты.

«Жиырма жылдың ішінде дамушы елдерде халық саны 1,2 миллиард адамға артты, ал келесі жиырма жылда тағы шамамен 1,7 миллиард адам қосылды. Мұндай ауқымдағы демографиялық өзгеріс адамзат тарихында бұрын болмаған», – деді Айдар Қакимжанов.

Халық санының туу арқылы өсуі еңбек нарығына бірден емес, балалар еңбек жасына жететін 15 немесе 25 жылдан кейін ғана қысым жасайды. Ал көші-қон кезінде әсер бірден байқалады, өйткені көшіп келушілердің басым бөлігі еңбекке қабілетті адамдар. Еңбек ұсынысы халықтың жас құрамына, әйелдердің жұмысқа араласуына және білім деңгейіне тікелей байланысты. Жоғары туу көрсеткіші әйелдердің еңбекке қатысуын төмендеткенімен, білім беру жүйесінің кеңеюі жастардың еңбек нарығына кеш шығуына ықпал етіп, адами капиталдың сапасын көтереді.

Дамушы елдерде экономика дәстүрлі ауыл шаруашылығы және заманауи өнеркәсіп пен қызмет көрсету болып екіге бөлінеді. Дәстүрлі секторда еңбек өнімділігі төмен болса, заманауи секторда жалдамалы еңбек қолданылып, тұрақты табыс өсімі қамтамасыз етіледі. Адамдар ауылдан қалаға көшкен кезде заманауи сектор барлық мигранттарды бірден жұмысқа ала алмайтындықтан бейресми сектор қалыптасады. Бұл сектор мигранттардың қалада өмір сүруіне жағдай жасап, әлеуметтік шиеленісті азайтуға көмектеседі.

Қазақстан құрылымы мен табыс деңгейі жағынан орта табысты елдер санатына жататындықтан бұл бейімделу механизмдері біздің елге де тікелей қатысты. Еліміз үшін басты мәселе халық санында емес, жұмыспен қамту құрылымында болып отыр. Экономика жастардың алған біліміне сай жұмыс орындарын ұсына алуы керек, әйтпесе бұл артық күтілімдердің сәйкессіздігіне әкеледі.

«Халық санының өсуі – үкім емес. Бірақ ол автоматты түрде пайда да емес. Ол экономиканың капитал жинау, өнімділікті арттыру және жұмыс күшін тиімді секторларға бағыттау қабілетіне байланысты. Егер бұл қабілет болмаса, демография тәуекелге айналады. Қазақстан үшін бұл таңдау абстрактілі емес. Ол құрылымдық және ұзақ мерзімді таңдау», – мәлімдеді экономист.