Президенттің технологияларға басымдық беруі және мемлекеттік аппараттың жұмысы

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тікелей жарлығымен Қазақстан билігі халыққа артық қағазсыз қызмет көрсететін «Invisible Government» форматына түбегейлі көшіп, мемлекеттік шешімдерді қабылдау жылдамдығын адам нанғысыз деңгейге жеткізді, деп хабарлайды Politico.kz.

Мемлекеттік аппарат ғасырлар бойы халық пен билік арасындағы ауыр, көзге ұрып тұратын үлкен кедергі қызметін атқарып келді. Адамдар бір ғана анықтама алу үшін мекемелердің табалдырығын тоздырды, ал шенеуніктер қағазбастылықтың құлына айналды. Замана көші алға жылжыған сайын бұл ілік-шатыс жүйенің тиімсіздігі айқын байқала бастады. Осы орайда ел президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың жеке бастамасымен «Invisible Government» яғни «Көрінбейтін үкімет» тұжырымдамасы өмірге келді. Бұл жай ғана технологиялық жаңару емес, бұл басқару ісіндегі нағыз төңкеріс болды. Мемлекеттік саясаттың басты назары қағаз бен рәсімге емес, тікелей адамға, оның нақты мұқтаждықтары мен мүдделеріне бұрылды.

Билік қабылдайтын ауқымды шешімдер мен іс-қимылдар қарапайым азамат үшін мүлдем көрінбейтін үрдіске айналды, ал адамдар тек дайын нәтижені ғана көретін күнге жетті. Президенттің жоғары технологияларға деген жеке бейілділігі мемлекеттік аппараттың жұмыс жылдамдығын еселеп арттырды. Ендігі жерде мемлекет адамдардың өміріндегі маңызды сәттерді алдын ала болжап, өзі бірінші болып көмек қолын созады. Халықтың тұрмыс-тіршілігі жеңілдеді, ал биліктің жұмыс тәртібі бейімделді. Бюрократияның тамыры кесілді, ал ескі қағидалар біржола өшірілді.

Бұл орасан зор өзгерістердің алғашқы жемісі халықтың күнделікті өміріне терең сіңісіп үлгерді. Азаматтарға ХҚКО-ға барудың немесе «eGov.kz» порталы арқылы өтініш қалдырып сарғая күтудің қажеттілігі толығымен жойылды. Мемлекет адамдардың басындағы жағдайды, атап айтқанда зейнетке шығу, оқуға түсу немесе бітіру, баланы мектепке орналастыру, сондай-ақ компания басшысының ауысуы сияқты кезеңдерді тап басып танып, оларға PUSH-хабарламалар жібере бастады.

Бұл дегеніміз үкіметтің енжар қызмет көрсетушіден халықтың қажетін алдын ала өтейтін қамқоршыға айналғанын көрсетеді. Проактивті форматқа көшу арқылы мемлекет адамдардың алтын уақытын ұрламайтын жүйе құрды.

«Біз азаматтарға қызметтерді проактивті түрде көрсетуді жалғастырамыз, осылайша өмірлік жағдайларға арналған тағы жеті PUSH-хабарламаны іске қостық», - деді «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ басқарма төрағасы Ростислав Коняшкин.

Оның айтуынша бұл процестер адамдарға алдын ала хабар беріп, мемлекеттік органдарға жүгінбей-ақ «көрінбейтін» қызметтерді ұсынуға көмектеседі. Мобильді қосымша орнатылмаған күннің өзінде, егер азаматтың телефон нөмірі порталда тіркелген болса, ол 1414 нөмірінен тиісті SMS-хабарлама алады. Тиісті инфрақұрылым іске қосылғаннан бері қысқа уақыт ішінде 57 мыңнан астам адам мемлекеттен тікелей көмек ұсынатын хабарлама алып үлгерді. Бұл тек құрғақ сандар емес, бұл мыңдаған адамның үнемделген жүйкесі мен сақталған уақыты. Мемлекеттің қамқорлығы күшейді, ал халықтың сенімі үстелді.

Қазақстан жай ғана шеттен келген технологияларды тұтынушы ел болудан қалып, Орталық Еуразия кеңістігіндегі ірі технологиялық платформаға айналуға бағыт алды. Бұл стратегиялық мақсат алғаш рет «Digital Bridge 2022» халықаралық технологиялық форумында ашық жарияланды. Аталмыш жиында мемлекет басшысы Қазақстанның инновациялар мен цифрлық өндірісті дамыту үшін бірегей кеңістік болып табылатынын қадап айтпай-ақ, қарапайым мысалдармен дәлелдеп берді.

Әлемдік сарапшылардың терең талдауларына сүйенсек, алдағы онжылдықта жер бетіндегі өнімдер мен қызметтердің 70 пайызы цифрлық платформалық модельдерге көшеді. Осынау алапат жаһандық бәсекеге төтеп беру үшін Қазақстан өзін Біріккен Ұлттар Ұйымының ең көп цифрланған мемлекеттерінің топ-30 рейтингіне кіргізіп, көптеген дамыған батыс елдерін шаң қаптырып кетті. Елдің цифрлық әлеуеті артты, ал халықаралық беделі асқақтады.

Бұл цифрлық көшбасшылық тек мемлекеттік мекемелердің тар аясында қалып қойған жоқ. Үкімет жеке сектормен, оның ішінде «Kaspi», «Halyk», «BI Group» сияқты ірі алып компаниялармен тығыз іс-қимыл орнатып, ортақ мәмілеге келді. Бұрын мемлекет пен бизнестің арасын қалың қабырға бөліп тұрса, қазір олар біртұтас экожүйеге айналды. Мемлекеттік қызметтер енді тек ресми сайттарда ғана емес, қарапайым халық күнделікті қолданатын банк қосымшаларында да самсап тұр. Көрінбейтін үкіметтің құдіреті оның барлық жерде кез келген ыңғайлы құрал арқылы жұмыс істей беретін икемділігінен көрініс тапты. Жүйенің іргетасы қаланды, ал халықтың игілігі тасыды.

Цифрландыруды жай ғана қарапайым бағдарлама шеңберінен шығарып, оны мемлекеттік саясаттың ең жоғарғы басымдығына айналдыру үшін ел билігі бұрын-соңды болмаған батыл қадамдарға барды. 2025 жылдың қыркүйегінде президенттің арнайы жарлығымен бұрынғы Цифрлық даму министрлігі түбегейлі қайта құрылып, оның орнына Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі шаңырақ көтерді. Бұл шешім жасанды интеллект ұғымын мемлекеттік органның атауына енгізіп қана қоймай, оның құзыретін кеңейтіп, ұлттық трансформацияның бас орталығына айналдырды.

Осыдан кейін 2025 жылғы 9 қазандағы үкіметтің №846 қаулысымен аталған министрліктің жаңа ережесі бекітіліп, заңнамалық актілермен бекітілген барлық құқықтары мен міндеттері тайға таңба басқандай нақтыланды. Бұл қаулы министрліктің жұмыс ауқымын кеңейтті, ал мемлекеттің бағытын айқындады.

Ең ауқымды шешімдердің бірі 2026 жылды ресми түрде «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялау болды. Бұл алып бастаманы мүлтіксіз орындау үшін үкіметке қатаң тапсырмалар беріліп, оның іске асу барысын тікелей бақылау Президент Әкімшілігінің құзырына берілді. Бұл мемлекеттік басқару жүйесіндегі өзгерістердің ендігі жерде артқа қайтпайтын ұлттық стратегия екенін дәлелдейді. «Digital Bridge 2025» форумында Тоқаев алдағы үш жылдың ішінде Қазақстан толығымен цифрлық мемлекетке айналуы тиіс екенін шегелеп тапсырды. Әрбір жаңа қызмет тек цифрлық форматта ғана жобалануы шарт болды. Бір рет ұсынылған деректерді мемлекет екінші рет қайта сұратпауы тиіс деген темірдей талап қойылды. Бюрократияның тамыры жұлынды, ал цифрлық дәуірдің туы тігілді.

Өтпелі мәліметтер мен жасанды интеллектіні жаппай енгізу мемлекеттік аппараттың жұмыс жылдамдығын адам танымастай өзгертті. Бұрын айлап күтетін шешімдер қазір секундтар ішінде қабылданатын болды. Бұл трансформация төрт негізгі деңгейде жүзеге асып жатыр.

• Қағаз орнына өтпелі мәліметтер: Егер азамат туралы ақпарат мемлекеттік жүйелердің бірінде бар болса оны басқа мекемеге қайта дәлелдеудің қажеті жоқ. Нәтижесінде бюрократиялық кедергілер толығымен жойылды азаматтардың алтын уақыты үнемделді.
• Алдын ала талдау құралы: Ақылды алгоритмдер халықтың мыңдаған өтініштерін лезде өңдеп әлеуметтік көңіл-күйді сараптайды. Нәтижесінде шенеуніктердің болжау мүмкіндіктері артты ықтимал қауіптер алдын ала кесілді.
• Заңдарды цифрлық сараптау: Мемлекет пен халық қатынасын реттейтін барлық актілер бекітілмей тұрып цифрлық сараптамадан өтеді. Нәтижесінде жаңа ережелерді қабылдау кезінде артық кедергілердің пайда болуына толықтай тосқауыл қойылды.
• Кадрларды даярлау экожүйесі: Мемлекеттік қызметкерлер мен жастарды жаңа цифрлық дағдыларға баулу үшін арнайы білім беру іске қосылды. Нәтижесінде жарты миллионға жуық оқушы жасанды интеллект дағдыларын меңгеріп ұлттық қор қамтамасыз етілді.

Бұл төрт сатылы даму мемлекеттік қызметтерді шашыраңқы күйінен біртұтас іргесі берік экожүйеге айналдырды. Жасанды интеллект қатардағы қарапайым құрал болудан қалып билік пен бұқара арасындағы көзге көрінбейтін сезімтал көпірге айналды. Құжаттарды қолмен тексеріп мөр басатын ескірген әдістер тарих қойнауына кетіп оның орнын деректерді кросс-тексеру арқылы қабылданатын жедел пәрмендер басты. Мемлекеттің жүгі жеңілдеді, ал халықтың сенімі бекіді.

Көрінбейтін үкіметтің ел экономикасына тигізген алапат әсерін сауда және логистика саласындағы жаңа цифрлық платформалардың жұмысынан анық көруге болады. Қазақстанның алып Еуразия континентіндегі басты транзиттік дәліз екенін ескерсек шекарадағы және кедендегі өткізу қабілеті мемлекеттің қан тамырымен бірдей маңызды. Осы орайда іске қосылған «KEDEN» бірыңғай цифрлық платформасы кедендік бақылау процестерін толығымен оңтайландырып құжаттарды рәсімдеу уақытын бұрын-соңды болмаған жылдамдыққа жеткізді.

Егер бұрын ауыр жүк көліктерінің құжаттарын тексеру сағаттарға тіпті апталарға созылып кететін болса қазір жаңа жүйенің арқасында көптеген құжаттар автоматты түрде өңделіп декларация шығару бір минуттан да аз уақытты алатын болды. Жүйеде VIN-код арқылы көлік құралының кедендік тазартудан өткенін лезде тексеруге болады және ол сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасына негізделген бірыңғай тарифті қамтиды. Кеденнің жұмысы тазарды, ал кәсіпкердің жолы ашылды.

Логистика саласындағы тағы бір ірі серпіліс бұл «SmartCargo» ұлттық платформасының жарыққа шығуы. Бұл алып жоба кеден, көлік, ішкі істер, ауыл шаруашылығы, сондай-ақ фармацевтикалық және сауданы реттеу министрліктерінің барлық қызметтерін біріктіретін ортақ цифрлық терезеге айналды. Жүйе 127 түрлі мәліметтер көзін бір арнаға тоғыстырып жүк тасымалының барлық кезеңін жіті бақылауға алуға толық мүмкіндік берді.

Бұған қоса инфрақұрылымды қадағалау және басқару үшін Қазақстан автожолдарының бірыңғай цифрлық картасы болып табылатын «National Road Geoportal (KazMaps)» іске қосылып жол бойындағы жағдайды нақты уақыт режимінде көріп отыру қамтамасыз етілді. Осылайша мемлекет шекарадан өткен әрбір жүктің бағыт-бағдарын дәл анықтап кез келген кедергіні жол-жөнекей жойып отырады. Бұл батыл шаралар Қазақстанның ТРАСЕКА сияқты халықаралық дәліздеріндегі позициясын шегелеп Еуропа мен Азия арасындағы алтын көпірге айналуына жол ашты. Транзиттік әлеует артты, ал ел қазынасы байыды.

Экономикалық қауіпсіздік пен мемлекеттік қазынаның ашықтығын қамтамасыз ету бағытында «Smart Data Finance» цифрлық платформасы өмірге келді. Бұл ақылды жүйе көлеңкелі экономикаға қарсы күрестің ең өткір қаруына айналды. 2026 жылдың қаңтарында үкімет қабырғасында өткен алқалы жиында көлеңкелі нарықпен күресу үшін шашыраңқы жол карталарынан бас тартып бірыңғай Кешенді жоспарға көшу туралы үлкен шешім қабылданды.

«Smart Data Finance» платформасы салық, кеден, еңбек қатынастары және салалық тізілімдер сияқты әртүрлі мемлекеттік базаларды біріктіріп жасанды интеллект құралдарының көмегімен компаниялардың барлық іс-әрекетін сараптайды. Бұл жүйенің ең құдіретті тұсы оның импорт көлемі, сату көрсеткіштері және басқа да қаржылық мәліметтер арасындағы сәйкессіздіктерді көзді ашып жұмғанша анықтай алуында. Сонымен қатар компаниялардың бір саладан екінші салаға ауысуы кезіндегі күдікті әрекеттерін қадағалап заңсыз схемаларға берік тосқауыл қояды.

Осы алып интеграцияның арқасында салықтық құжаттарды өңдеу уақыты бір сағаттан небәрі бір минутқа дейін қысқарды және ол 78 түрлі дереккөзден ақпарат жинап сараптайды. Қаржылық бақылау күшейді, ал жемқорлықтың тамыры кесілді.

Мемлекеттік қаражаттың әрбір тиынының мақсатты жұмсалуын қадағалау үшін «BAQYLAUDA» атты жаңа цифрлық сервис іске қосылды. Бұл сервис мемлекеттік қолдау алғандардың тиімділігін бағалап қатаң скоринг жүргізеді. Электрондық шот-фактуралардың жаппай қолданылуы мен цифровой теңгенің айналымға енуі қаражат қозғалысын нақты уақыт режимінде бекітуге мүмкіндік беріп көлеңкелі операцияларға ешқандай орын қалдырмады. Бұл күрделі іс-қимылдардың нәтижесінде мемлекет бизнеске жазалаушы емес қайта оның заңды жұмысын жеңілдететін ал заңсыз әрекеттерді автоматты түрде бұғаттайтын көлеңкелі қамқоршыға айналды. Экономиканың тынысы ашылды, ал қазынаның кірісі молайды.

Цифрлық мемлекетті толыққанды құру үшін тек мықты технология ғана емес сол күрделі технологияны басқаратын және дамытатын білімді ұрпақ ауадай қажет. Бұл бағытта Қазақстан өзінің болашақ кадрлық қорын дайындау мақсатында «AI-SANA» атты ауқымды білім беру бастамасын қолға алды. Бұл бағдарлама жай ғана қысқа мерзімді оқу курсы емес ол ұлттың ақыл-ой әлеуетін жаңа дәуірге бейімдеуге арналған біртұтас алып экожүйе болып саналады.

Бағдарламаның басты мақсаты жасанды интеллект құзыреттерін терең дамыту, зерттеу зертханаларын құру және студенттер мен оқытушылардың цифрлық сауаттылығын ең жоғарғы деңгейге көтеру. Жоба білім, ғылым, бизнес және экожүйе деген төрт үлкен бағытты қамтиды.

Бірінші кезеңде жүз мыңға жуық студент жасанды интеллект арқылы бағдарламалау негіздерін және кәсіпкерлік дағдыларын терең меңгереді. Екінші кезеңде алпыс мың студент тәжірибелі менторлармен жұмыс істеп нарықтық стратегияларды үйренсе үшінші кезеңде акселерациядан өткен мың жарымға жуық стартаптар жарыққа шығып ел экономикасына үлесін қосады. Жалпы алғанда бұл ұлттық бастама аясында төрт жүз елу мыңнан астам оқушы мен ұстаз жаңа цифрлық дағдыларға машықтанып шығады.

Жастардың өз жобаларын жасап болашақ инновациялық экономиканың іргетасын қалауына толық жағдай жасалды. Бұл қадамдар Қазақстанның жасанды интеллект саласындағы бәсекеге қабілеттілігін арттырып экономиканың нақты секторына жаңашылдық әкеледі. Ұлттың санасы жаңғырды, ал жастардың көзі ашылды. Болашақтың іргетасы қаланды, ал мемлекеттің тұғыры бекіді.

Кез келген алып реформаның өзіне тән қиындықтары мен жасырын қауіптері болатыны бұлжымас заңдылық. Ел президенті тотальды цифрландырудың абсолютті құтқарушы күш еместігін оның орасан зор ресурстарды, қатаң этикалық нормаларды сақтауды және халықты үздіксіз оқытуды қажет ететінін ашып айтты. Халық күрделі алгоритмдердің қалай жұмыс істейтінін оның ішінде мемлекеттік қызметтерді бағалау немесе банктерден несие алу кезіндегі шешімдердің қандай негізге сүйенетінін анық түсінуі шарт.

Ең үлкен қауіптердің бірі цифрлық фасадтардың пайда болуы екені жасырын емес. Бұл дегеніміз іс жүзінде қағазбастылыққа негізделген ескірген құрылымның сырттай ғана заманауи электронды қызмет ретінде бүркемеленуі. Бұған жол бермеу үшін барлық ведомстволардың бір-бірімен толықтай үзіліссіз байланысуы және мәліметтермен кедергісіз алмасуы аса маңызды. Мемлекеттік аппараттың жұмыс тиімділігі ендігі жерде электронды қызметтің құр бар-жоғымен емес оның қаншалықты проактивті, көзге көрінбейтін және өте жылдам екендігімен өлшенетін болады.

Ғаламтордың жылдамдығы мен халықты сапалы байланыспен қамтамасыз ету мәселесі де күн тәртібінен түскен емес. Заманауи технологиялар оның ішінде ғарыштан берілетін төтенше байланыс құралдары бұл олқылықтардың орнын толтырып елдің түкпір-түкпірін ақпараттық желімен жалғауға өз септігін тигізіп жатыр. Байланыс сапасы жақсарды, ал ақпараттық қауіпсіздік күшейді.

Қазақстанның «Invisible Government» яғни «Көрінбейтін үкімет» форматына түбегейлі көшуі бұл жай ғана кезекші технологиялық жаңару емес. Бұл билік пен қарапайым бұқара арасындағы жоғалған сенімділікті қайта арттыруға, ғасырлар бойы тамыр жайған қағазбастылықты түп-тамырымен жоюға және мемлекетті шын мәнінде адамға қызмет ететін нағыз сервистік институтқа айналдыруға бағытталған тарихи ұлы бетбұрыс болып саналады.

Мемлекет қабылдаған әрбір үлкен шешім, бекітілген әрбір жаңа заң, іске қосылған әрбір ақылды алгоритм тек бір ғана қасиетті мақсатқа яғни адамның игілігі мен қоғамның тыныштығына қызмет ететін жаңа нұрлы дәуірдің есігі айқара ашылды. Биліктің қамқорлығы артты, ал халықтың әуре-сарсаңы басылды. Президенттің стратегиялық көрегендігі мен жоғары технологияларға деген берік ұстанымы елдің даму көшін тың арнаға бұрды. Технологиялар күн санап дамыды, ал мемлекеттің мерейі тасыды. Қазақстан өзінің цифрлық және ғарыштық кодын дәл қазір жазып жатыр және бұл көштің тоқтауы мүмкін емес. Болашақтың кілті табылды, ал ұлттың рухы жаңғырды.