Тоқаев Назарбаев енгізген шенеуніктерді бағалау жүйесін жойды

Қазақстанда министрліктер мен әкімдіктердің жұмысын жыл сайын бағалау жүйесі жойылды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2010 жылдан бері қолданылып келген тәртіптің күшін жойды, деп хабарлайды Politico.kz агенттігі kursiv.media-ға сілтемемен.

Тиісті жарлық 2026 жылғы 21 қазанда күшіне енді. Бұған дейін мемлекеттік органдардың жұмысы арнайы көрсеткіштер арқылы бағаланып, нәтиже нашар болса, басшылардың жауапкершілігі қаралатын.

Әңгіме Президенттің 2026 жылғы 18 қыркүйектегі №1469 жарлығы туралы болып отыр. Құжатпен бұрынғы президент жарлықтары мен олардың жекелеген ережелерін қамтитын тізімнің 33 тармағы күшін жойды.

Соның бірі Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2010 жылғы 19 наурызда қол қойған №954 жарлық. Ол орталық мемлекеттік органдардың, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалар мен Астана әкімдіктерінің жұмысын бағалаудың бірыңғай тәртібін бекіткен.

Шенеуніктердің жұмысын бағалау жүйесі 2010 жылы енгізілген. Әуелі оны 2 орталық мемлекеттік орган мен 1 облыс әкімдігінде сынақтан өткізген. 2011 жылдан бастап бағалау тұрақты жүргізілді.

Жүйенің мақсаты министрліктер мен әкімдіктердің өз міндеттерін қаншалықты тиімді орындайтынын, бюджет қаржысын қалай жұмсайтынын және халықпен қалай жұмыс істейтінін анықтау болған.

Бағалау 2 бағыттан тұрған. Біріншісі мемлекеттік органның ішкі жұмыс тиімділігін, екіншісі нақты нәтижелерін қамтыған.

Нәтижелерді бағалағанда салалар мен өңірлердің дамуына, халық табысының өсуіне және тұрмыс сапасының жақсаруына мән берілген.

Соңғы жылдары мемлекеттік органдардың ішкі жұмыс тиімділігі 3 негізгі көрсеткіш бойынша бағаланды.

Мақсаттарға қол жеткізу қорытынды бағаның 45%-ын құраған. Мұнда даму жоспарларының орындалуы, бюджеттік бағдарламалар көрсеткіштеріне қол жеткізу және бюджет қаржысын пайдалану тиімділігі есепке алынған.

Халықпен және бизнеспен байланысқа 30% берілген. Мемлекеттік қызметтердің сапасы, азаматтардың шағымдары мен өтініштерін қарау және мемлекеттік органдардың ашықтығы тексерілген.

Қалған 25% ұйымдық дамуға тиесілі болған. Бұл бағытта қызметкерлерді басқару тиімділігі мен ақпараттық технологияларды пайдалану бағаланған.

Бағалау кезінде министрліктер мен әкімдіктердің есептері ғана қаралмаған. Ресми статистика, тексеріс қорытындылары, тәуелсіз сарапшылардың тұжырымдары, әлеуметтік зерттеулер мен қоғамдық кеңестердің ұсыныстары да ескерілген.

Осы мәліметтер негізінде Жоғары аудиторлық палата мемлекеттік органдардың тиімділік рейтингін жасаған. Қорытынды арнайы комиссияға ұсынылып, кейін Қазақстан Президентіне жіберілген.

Бағалау нәтижелері ашық жариялануға тиіс болған. Бірақ мемлекеттік құпиялар мен заңмен қорғалатын басқа мәліметтерге қатысты шектеулер сақталған.

Бұрынғы жүйеде жұмысы нашар министрлер мен әкімдердің жауапкершілігін қарау мүмкіндігі де болған. Бұл талап жарлықтың 73-тармағында көрсетілген.

Егер мемлекеттік орган рейтингте соңғы 3 орынның бірін алса немесе оның саласындағы көрсеткіштер 3 жыл қатарынан нашарласа, Президент Әкімшілігі басшының жауапкершілігін қарауды ұсынатын.

Бірақ мұндай нәтиже министр немесе әкім автоматты түрде қызметінен босатылады дегенді білдірмеген. Жаза қолдану мәселесі бөлек қаралған.

Мемлекеттік органдардың бірінші басшылары бағалауға қажетті ақпараттың дұрыстығына, толықтығына және уақытында берілуіне жеке жауапты болған.

Қазақстанда бұл жүйені өзгерту қажеттігі 2025 жылы көтеріле бастаған.

2025 жылғы қыркүйекте Жоғары аудиторлық палата елде мемлекеттік органдардың жұмысын бағалаудың бір мезгілде 9 түрлі тәсілі қолданылып жүргенін хабарлаған.

Мысалы, Ұлттық экономика министрлігі өңірлердің инвестициялық тартымдылығын бағалаған. Бас прокуратура құқық қорғау органдарының жұмысын тексерген, ал Мәдениет және ақпарат министрлігі мемлекеттік органдардың ашықтығын бағалаумен айналысқан.

Жоғары аудиторлық палата мұндай бағалаулардың бірін-бірі жиі қайталайтынын және мемлекеттік басқарудың тиімділігін толық анықтауға мүмкіндік бермейтінін мәлімдеген.

Сондықтан аудиторлар барлық тәсілді бірыңғай жүйеге біріктіруді ұсынған. Жаңа жүйеде 4 негізгі индекс болуы керек деп есептеген. Олар мақсаттарға қол жеткізу, ашықтық, цифрлық даму және халыққа қызмет көрсету сапасын қамтиды.

Министрліктер мен әкімдіктерді бір-бірімен салыстырудың орнына әр мемлекеттік органның бұрынғы нәтижесімен салыстырғандағы ілгерілеуін бағалау ұсынылған. Бұл мекеменің жұмысы шынымен жақсарып жатқанын анықтауға мүмкіндік беруге тиіс.

Жаңа үлгіге халықаралық рейтингтерге ұқсас әріптік бағалау жүйесін енгізу де ұсынылған. Мемлекеттік органдарға AAA, AA, A, BBB және басқа санаттар бойынша баға беру қарастырылған.

Тағы бір ұсыныс бағалауды жылына 1 рет емес, 3 рет өткізуге қатысты болған. Бұл жыл аяқталғанша күтпей, аралық нәтижелерді бақылауға мүмкіндік бермек.

Жоғары аудиторлық палата мемлекеттік органдардың қағаз жүзінде іс-шара орындауына емес, нақты нәтижесіне көңіл бөлуді ұсынған.

Ол үшін әр министрлік пен әкімдікке жеке тиімділік көрсеткіштерін, яғни KPI белгілеу жоспарланған.

Талқыланған жаңа үлгі бойынша мемлекеттік органның нәтижесі 2 жыл қатарынан төмен болса, кадрлық шешім қабылдауға негіз болуы мүмкін еді.

2026 жылғы 21 қазаннан бастап министрліктер мен әкімдіктерді бағалаудың бұрынғы жүйесі күшін жойды. Онымен бірге тиімділік рейтингін жасаудың және нашар нәтижеге байланысты басшылардың жауапкершілігін қараудың ескі тәртібі де тоқтатылды.

Бірақ мемлекеттік органдардың жұмысын бағалау толық тоқтамайды.

2026 жылғы 23 шілдеде қабылданған заңға сәйкес, Жоғары аудиторлық палата министрліктер мен әкімдіктердің даму жоспарларын қалай орындайтынын және бюджеттік бағдарламаларда белгіленген нәтижелерге қол жеткізуін тексеруге тиіс.

Жоғары аудиторлық палатаға мұндай бағалаудың жаңа ережелерін 2026 жылғы қазанда бекіту тапсырылған.