Өңдеу тарифі: қосымша түсім неге өндіріс шығынын жоймайды?

Мыс концентратын өңдейтін зауыт алтын, күміс пен күкірт қышқылын да сатып, қосымша ақша табады. Бірақ осы түсімнің бәрін өңдеу ақысынан шегеру қаншалықты дұрыс? Экономикалық шолушы Юрий Масановтың айтуынша, мұндай есеп қосымша өнімді алуға жұмсалатын шығынды ескермейді әрі кәсіпорынның жаңа технологияға қаржы салуға ынтасын азайтуы мүмкін, деп хабарлайды Politico.kz.

Металлургияда мыс немесе мырыш концентратын бастапқы өңдеу мен балқыту ақысы Treatment Charges, қысқаша TC деп аталады. Масанов Қазақстанда осы тарифке қатысты талқылау екі мәселеге тірелетінін айтады: әлемдік өңдеу ақысы нөлге жуықтағанда зауыттың шығыны қалай есептеледі және қосымша өнімнен түскен ақшаны тарифтен автоматты түрде шегеру керек пе?

«Түсім мен пайда екі бөлек ұғым. Сатуға жарамды өнім алу үшін қосымша технологиялық жұмыстар, жабдық, энергия, химиялық заттар, мамандар, экологиялық инфрақұрылым және инвестиция қажет. Оның үстіне түсім көлемі нақты концентраттың құрамына, одан пайдалы заттарды бөліп алу деңгейіне және нарықтағы бағаға байланысты», дейді Масанов.

Ол келтірген Халықаралық энергетика агенттігінің мәліметінше, TC іс жүзінде нөлге түскеннен кейін балқыту зауыттары қосымша өнімнен түсетін кіріске көбірек тәуелді бола бастаған. Алайда бұл кіріс тұрақты емес.

Шолушының пікірінше, қосымша өнімнің бүкіл түсімін өңдеу ақысынан шегеру кәсіпорынға кері әсер етуі мүмкін.

«Кәсіпорын шикізаттағы пайдалы заттарды неғұрлым толық бөліп алып, оны тереңірек өңдеген сайын негізгі өңдеу жұмысы үшін алатын ақысын соғұрлым төмендететін болады. Мұндай тәсіл терең өңдеуге инвестиция салуды ынталандыра қоймайды. Керісінше, оны шектеуі мүмкін», дейді ол.

Масанов Қазақстандағы кейбір технологиялардың ескіргенін де атап өтеді. Оның мәліметінше, Қытайдың озық кәсіпорындарында шикізаттағы мыстың шамамен 98-99 пайызы бөліп алынса, отандық зауыттарда бұл көрсеткіш 95-96 пайыз төңірегінде. Үлкен көлемде өңдегенде бірнеше пайыз айырманың өзі едәуір металлға тең. Өндірісті жаңарту сол мысты қосымша алуға мүмкіндік береді.

Әлемдік нарықтағы жағдай да зауыттардың шығыны азайғанын білдірмейді. Шолушының жазуынша, биыл TC-дің әлемдік бағдар ретінде алынатын мөлшері алғаш рет концентраттың тоннасына нөл доллар болып белгіленген. Ал жедел мәмілелердегі мөлшерлемелер 2024 жылдан бері теріс мәнде қалып отыр. Бұл кезде мыстың өзі рекордтық бағамен сатылып жатыр.

Масанов мұны концентраттың барлық зауытты толық жүктеуге жетпеуімен түсіндіреді. Кәсіпорындар шикізат үшін бәсекелесіп, өңдеу ақысын төмендетеді. Тарифке тараптардың келіссөздегі ықпалы да әсер етеді.

Бұл өзгерісте Қытайдың үлесі үлкен. Халықаралық энергетика агенттігінің дерегінше, 2005 жылдан бері әлемдегі мыс балқыту қуаты өсімінің 90 пайыздан астамы осы елге тиесілі болған. 2025 жылға қарай Қытайдың әлемдік қуаттағы үлесі шамамен 50 пайызға жеткен.

«Өңдеудің нарықтағы ақысы нөлге түсті, бірақ өңдеу шығыны жоғалған жоқ», дейді Масанов.

Электр энергиясы, отын, жалақы, жөндеу, химиялық заттар, экологиялық нысандар мен жаңғыртуға ақша бұрынғыдай қажет. Сондықтан ол бүгінгі әлемдік TC-ді Қазақстандағы ұзақ мерзімді тарифтің негізіне айналдыру отандық металлургияны құбылмалы нарыққа тәуелді етеді деп есептейді. Өңдеу ақысы төмен күйінде қалса, тәуелсіз балқыту зауыттарына экономикалық қысым күшеймек.

Агенттіктің бағалауынша, заманауи зауыттар мыс өндірумен қатар, аса маңызды қосымша материалдарды бөліп алады, кейінгі өндірістердің жұмысын қолдайды және қайталама шикізатты өңдеу мүмкіндігін қалыптастырады.

Масановтың айтуынша, мақсат Қазақстан нарығын әлемнен оқшаулау немесе белгілі бір кәсіпорынның пайдасына кепілдік беру емес. Ереже кен өндірудің бәсекеге қабілетін сақтап, отандық өңдеушілерге жұмыс істеуге, жаңаруға және жаңа қуатқа қаржы салуға мүмкіндік беруі керек.

«Шығындар негізді, инвестициялар ашық болуы керек, ал нарыққа қатысушылар не үшін төлейтінін түсінуге тиіс», дейді шолушы.