Қазақстан мысының шын әлеуеті неге оны өндіргеннен кейін ашылады

Қазақстан мысты ел ішінде терең өңдеу арқылы одан түсетін табысты арттыра алады. Экономикалық шолушы Юрий Масановтың пікірінше, негізгі мүмкіндік кен өндіруден кейінгі өндіріс кезеңдерінде жатыр, деп хабарлайды Politico.kz.

Сарапшы тұрақты экономикалық өсімге жету үшін жаңа жобалар мен технологиялар қажет екенін, экономикадағы салаларды да көбейту керегін айтады. Бірақ мұндай мүмкіндіктерді елде бұрыннан жұмыс істеп тұрған салалардан да іздеген жөн. Соның бірі – металлургия, ал Қазақстанның мол шикізат қоры өзара байланысты өңдеу кәсіпорындарын дамытуға негіз бола алады.

Масанов мысқа өнеркәсіп тарапынан сұраныс бұрыннан жоғары екенін, жасанды интеллектінің қарқынды дамуы оны одан әрі арттырғанын түсіндіреді. Өйткені электроника өндірісіне мыс қажет. Қазақстан осы сұранысты пайдаланып, жаңа өнімдер шығаруды игере алады, алайда әзірге ресурстың едәуір бөлігін өндіргеннен кейін көп ұзамай экспорттап отыр.

Ол Ұлттық статистика бюросының мына деректерін келтірді:

• 2024 жылы Қазақстан шетелге $3,14 млрд болатын 1,8 млн тонна мыс кені мен концентратын сатқан.
• 2025 жылы экспорт көлемі 1,4 млн тоннадан асып, құны $2,8 млрд болған.
• Биылғы қаңтар–шілдеде 845 мың тонна экспортталып, одан $2,3 млрд түскен.

Бұл жеткізілімдер елге қомақты валюталық кіріс әкелді. Дегенмен Масановтың пайымынша, осы ресурстан көбірек табыс табудың жолы – оны әрі қарай өңдеу.

Мыс концентраты – өндіріс тізбегінің алғашқы бөлігі ғана. Одан кейін балқыту, қара және анодты мыс алу, тазарту, катодты мыс шығару кезеңдері келеді. Бұдан әрі катанка, яғни мыс шыбық, сым мен кабель, соңында техникалық бөлшектер мен жабдықтар өндіріледі.

Әр кезеңде өнімнің қосылған құны өседі, яғни өңделген сайын оның құны артады. Мұндай өндірістер жаңа жұмыс орындарын ашып, білікті мамандарға, энергияға, көлік пен қызмет көрсетуге сұраныс туғызады. Сарапшының айтуынша, осылайша шикізат экспортының айналасында бір-бірімен байланысқан толыққанды өнеркәсіп жүйесін қалыптастыруға болады.

Өңдеудің тағы бір пайдасы концентраттың құрамымен байланысты. Онда мыстан бөлек алтын, күміс және сатуға болатын басқа да бағалы құрамдастар болуы мүмкін. Заманауи металлургия кәсіпорындары оларды өңдеу кезінде бөліп ала алады.

Ал мыс балқыту барысында уран және химия өнеркәсібіне қажетті күкірт қышқылын да алуға болады. Масанов Ормуз бұғазының бұғатталуы аясында мұның маңызы арта түскенін айтады. Оның сөзінше, жеткізілімдердің іркілуі уран өндіруге қауіп төндіріп отыр, ал әлемде уранға сұраныс өсіп келеді.

Мыстың өзіне деген қажеттілік те жаңа өндірістермен бірге артып жатыр. Электр желілеріне, жаңартылатын энергетикаға, электромобильдерге, деректер орталықтары мен жасанды интеллект инфрақұрылымына бұл металл көп көлемде керек.

Масанов келтірген Халықаралық энергетикалық агенттіктің бағалауынша, жобалар қазіргі қарқынмен дамыса, 2035 жылға қарай нарықта мыс тапшылығы едәуір болуы мүмкін. Осы жағдайда Қазақстанның өз шикізат қоры, металлургиясы және жаңартылып жатқан энергетикалық әрі көлік инфрақұрылымы бар.

Сарапшы бұл мүмкіндіктерді іске қосу үшін салаға жаңа инвестициялар тарту қажет деп есептейді. Оның ұсынысы – алдымен жаңа мыс балқыту қуаттарын салу, кейін катодты мыс өндірісін игеру. Одан әрі экономикалық жағынан тиімді бағыттарда күрделірек өнімдер шығаруға көшуге болады.

Өндіріс тізбегінің неғұрлым көп бөлігі Қазақстанда орналасса, табиғи ресурстар құнының соғұрлым үлкен үлесі елде қалады. Ол жалақы, салық, технология, инвестиция және кәсіби білік түрінде қайтады. Бұл бағыттағы алғашқы қадам – концентрат экспортын біртіндеп азайтып, оны ел ішінде әрі қарай өңдеуді жолға қою.

«Әлемдік бәсеке қазір ресурстардың өзі үшін ғана емес, тіпті одан да көбірек сол ресурстардан өз елінде қосымша құн жасау үшін жүріп жатқанын ұмытпау керек. Демек, елімізді индустрияландырудың кезекті кезеңін өңдеудің жаңа сатыларын игеру арқылы жүзеге асырып, шикізатты емес, одан өзіміз өндіре алатын өнімдерді экспорттауға болады», – деді Юрий Масанов.