Қазақстандықтар тапқан ақшасының басым бөлігін әлі де тамаққа жұмсап жатыр

Қазақстанда отбасылардың күнделікті қажетіне жұмсайтын ақшасының жартысынан көбі азық-түлікке кетеді. Ал Жетісу облысында бұл үлес 67,4%-ға жеткен, деп хабарлайды Politico.kz.

Finprom.kz порталының саралауынша, тамақпен қатар қызметтер мен қарыз өтеуге кететін шығын да көбейіп келеді.

2026 жылдың екінші тоқсанында бір үй шаруашылығы орта есеппен 1,1 млн теңге жұмсаған. Бұл былтырғыдан 11,1% көп. 10 жыл бұрын осы кезеңдегі шығын 404,9 мың теңге болған, яғни содан бері 2,8 есе өскен.

Осы ақшаның шамамен 1 млн теңгесі тауарлар мен ақылы қызметтерге кеткен. Мұндай шығын бір жылда 10,4% көбейген. Атап айтқанда, азық-түлік тауарларына 573,5 мың теңге, ақылы қызметтерге 235,1 мың теңге, азық-түліктен басқа тауарларға 222,2 мың теңге жұмсалған. Оларға кететін шығын тиісінше 7%, 23,9% және 6,8% өскен.

Қызметтерге жұмсалған ақшаның күрт көбеюінің бір себебі есептеу тәртібінде жатыр. Ұлттық статистика бюросы 2026 жылдан бастап үйден тыс тамақтану шығынын ақылы қызметтерге қосқан, бұрын ол азық-түлік шығынына кіретін. Сондықтан өсімнің бәрін бағаның қымбаттауымен немесе адамдардың қызметтерді көбірек пайдалануымен түсіндіруге болмайды.

Мысалы, былтырғы екінші тоқсанда үйден тыс тамақтануға 21,5 мың теңге, ал мейрамхана, кафе және сол сияқты орындарға 8,5 мың теңге жұмсалғаны көрсетілген. Биыл мейрамхана мен кафе секілді орындарға кеткен 31,7 мың теңге ақылы қызметтер есебіне енген.

Дастарқанға қанша ақша кетеді?

Азық-түлік пен алкогольсіз сусындарды бөлек алсақ, бір үй шаруашылығы оларға тоқсан ішінде орта есеппен 553,4 мың теңге жұмсаған. Бұл былтырғыдан 12,2% көп. 2016 жылы осы сома 174,5 мың теңге болған, он жылда 3,2 есе өскен.

Олардың тұтыну шығынындағы үлесі де ұлғайған: 2016 жылғы 46,4%-дан биыл 53,7%-ға жеткен. Осы он жылдағы ең жоғары көрсеткіш 2020 жылы тіркеліп, 57,4% болған.

Өңірлер арасында тамақ пен алкогольсіз сусындарға ең көп ақша жұмсағандар:

• Түркістан облысында 728,2 мың теңге;
• Маңғыстау облысында 723,3 мың теңге;
• Ұлытау облысында 663,6 мың теңге;
• Жетісу облысында 651,3 мың теңге.

Ең аз шығын Солтүстік Қазақстанда тіркелген, мұнда бір үй шаруашылығы 398,1 мың теңге жұмсаған. Қостанай облысында бұл сома 403,5 мың, Шығыс Қазақстанда 440,5 мың, Ақмола облысында 442,3 мың теңге болған. Ең жоғары және ең төмен көрсеткіштің айырмасы 82,9%-ға жетеді.

Дегенмен жұмсалған сома тамақтың отбасылық бюджетке қаншалық салмақ түсіретінін толық көрсетпейді. Ол үшін тұтынуға кеткен ақшаның қанша бөлігі азық-түлікке жұмсалғанына қарау керек.

Бұл үлес Жетісуда 67,4%, Маңғыстауда 61,4%, Атырау облысында 59,3%, Алматы облысында 58,6%, Шымкентте 58,5%, Ақтөбе облысында 58,3% болған.

Ең төмен үлес Солтүстік Қазақстанда тіркелген, 47,2%. Одан кейін Қарағанды облысы 48,5%, Павлодар облысы 48,6%, Астана 49,2%, Қостанай облысы 49,6% және Алматы қаласы 49,7% көрсеткішпен тұр.

Қарыз өтеуге де көбірек ақша қажет

Бір үй шаруашылығы несие мен қарыздарын өтеуге тоқсан ішінде орта есеппен 83 мың теңге жұмсаған. Бұл бір жыл бұрынғыдан 24,9% көп.

Туыстар мен таныстарға материалдық көмек және алиментке кеткен ақша айтарлықтай өзгермеген: 1,7% өсіп, 21,7 мың теңге болған. Ал салықтар, төлемдер мен өзге де төлемдерге жұмсалған сома 41,3% азайып, 925 теңгені құраған.

Мұның бәрі баға өсіп жатқан кезде болып отыр. 2026 жылғы маусымда жылдық инфляция 10,3% болған. Азық-түлік бір жылда 10,4%, басқа тауарлар 11,7%, ақылы қызметтер 9% қымбаттаған.

Соған қарамастан шығынның өсуі отбасылардың жағдайы міндетті түрде нашарлады деген сөз емес, табыстың қалай өзгергенін де ескеру қажет. Биыл екінші тоқсанда үй шаруашылықтары ақшалай табысының 87,4%-ын жұмсаған. Былтыр бұл үлес 86,5%, 2016 жылы 90,3%, ал 2021 жылы 96,1% болған.