Нұрбол Жүсіпов: жаңа кен орындары жаңа өнеркәсіп қалыптастыруы керек

Қазақстандағы жаңа кен орындары ел ішінде өңдеу өндірістерінің дамуына негіз болуы керек. Тау-кен инженері, PhD докторы Нұрбол Жүсіповтің пікірінше, шикізаттан дайын өнімге дейінгі өндіріс тізбегін қалыптастыру үшін мемлекеттік шешімдердің өзі жеткіліксіз, деп хабарлайды Politico.kz.

Ол зауыттарға тұрақты шикізат жеткізілімі, инфрақұрылымды жаңартуға қаржы және инвестиция салудың түсінікті ережелері қажет екенін айтады. Ал қоғам мұның нәтижесін жұмыс орындары, салық түсімдері және экологиялық кепілдіктер арқылы көруі тиіс.

Сарапшы мемлекеттің ұлттық әл-ауқатқа қамқорлығы патриоттық мәлімдемелердің санымен емес, осы нақты жағдайлармен өлшенетінін атап өтеді.

Металдан дайын өнім шығаратын кәсіпорындар қажет

Жүсіпов Қазақстанға қолда бар металды ішкі нарыққа бөліп берумен шектелуге болмайды деп есептейді. Негізгі міндет – оны катанкаға, кабельге, сымға, шиналарға, түтіктерге, қорытпаларға, жабдық бөлшектері мен трансформаторларға айналдыратын кәсіпорындарды көбейту.

Ол келтірген мәліметке сәйкес, Өнеркәсіп министрлігі 2025 жылы 18 кәсіпорынмен үшжақты келісімдер жасалғанын хабарлаған. Келісімдер катодты мыс, бастапқы алюминий және металл мырыш жеткізуге қатысты.

Қазақстан кәсіпорындарының мысқа қажеттілігі 2025 жылы 18,6 мың тонна болған. 2026 жылы бұл көрсеткіш 20,4 мың тоннаға дейін өседі деп күтілген. Дегенмен ішкі сұраныс мыс өндірісі мен экспортының көлеміне қарағанда әлі де аз.

Сарапшының пікірінше, өндірістің Қазақстанда қалатын әр кезеңі жергілікті компанияларға қосымша тапсырыс әкеледі. Бұдан сервистік, көлік және инженерлік кәсіпорындар пайда көреді. Отандық өндірушіні қолдау инвестицияға, бәсекеге қабілетті тауарға, жұмыс орындары мен салық түсімдеріне ұласуы керек.

Өңдеу өндірісі экономикалық қауіпсіздік мәселесіне айналды

Жүсіпов ұзақ уақыт бойы өндірістің бағытын әлемдік нарық айқындайды деген түсінік басым болғанын еске салады. Шикізат көбірек төлейтін жаққа сатылып, дайын тауар оны арзанырақ өндіретін елден сатып алынды.

Бұл тәсіл тасымал сенімді, сауда кедергілері аз және аса қажетті тауарлар қолжетімді кезде тиімді еді. Соңғы жылдар оның шектеулерін көрсетті. Мемлекеттер зауыттарды, өңдеу қуатын және металдарға қолжетімділікті экономикалық қауіпсіздіктің бір бөлігі ретінде қарастыра бастады.

Қазақстан да осы бағытты ұстанып отыр. Өңдеу өнеркәсібін дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы орта және терең өңдеу өнімдерін шығаруды, негізгі өндірістік қорларды жаңартуды көздейді. Құжатта қосылған құны жоғары, экспортқа бағытталған экономиканы дамыту міндеті қойылған.

Жүсіпов келтірген дерек бойынша, 2025 жылы өңдеу өнеркәсібі Қазақстандағы өнеркәсіп өнімінің ақшалай көлемінің жартысына жуығын құраған. Сала 7,1% өскен. Машина жасау, химия және дайын металл бұйымдары өндірісіндегі өсім екі таңбалы көрсеткішке жеткен.

Сарапшы мұны экономиканы әртараптандырудың нақты нәтижесі бар екенінің белгісі деп бағалайды. Оның пікірінше, металлургия ел ішінде өсіп келе жатқан осы салаларды қажетті металмен қамтамасыз етуі тиіс.

Қолданыстағы зауыттарды жаңғырту не үшін маңызды?

Жүсіпов кеңес дәуірінен қалған мыс балқыту зауыттарын тек ауыстыруға тиіс ескі кәсіпорындар ретінде қарастырмауды ұсынады. Жаңа өндірістер іске қосылғанша, олар балқыту, тазарту, зертханалық жұмыс және ілеспе металдарды бөліп алу мүмкіндігін елде сақтайтын жалғыз практикалық база болып қалады.

Оның пікірінше, мемлекет осы кәсіпорындардың нақты бос қуатын барынша пайдалануға жағдай жасауы керек. Бірақ шикізат зауыт технологиясына сәйкес келіп, қабылдау кестесі сенімді, ал коммерциялық талаптар ашық болуы қажет.

Қосымша шикізат өңдеуден түсетін пайданың бір бөлігі өндірісті жаңартуға бағытталуы тиіс. Бұған жөндеу, энергия тиімділігін арттыру, күкіртті ұстау, суды қайта айналымға жіберу және шығарындыларды азайту кіреді.

Сарапшы ұзақмерзімді келісімдердің қоғамға пайдасы осы талаптар орындалғанда көрінетінін айтады. Қазіргі шикізат көлемін өңдеу қолданыстағы зауыттарды жаңғыртуға көмектесіп, болашақ кәсіпорындарға қажет кадрларды сақтауы керек.

Сонымен бірге бос өндірістік қуатты тәуелсіз бағалау қажет. Әр зауыттың жүктемесі, жөндеу жұмыстары, қабылдай алатын концентратының құрамы, қабылдау мерзімі және экологиялық шектеулері туралы нақты дерек болуы тиіс.

Жүсіповтің түсіндіруінше, бұл тәсіл өндірушілерді өңдеу қызметімен қамтамасыз етілмеген формалды тыйымнан қорғайды. Ал өңдеушілер шикізаттың қашан және қандай көлемде келетінін жоспарлай алады. Жаңа зауыттарға көшу де уәде мен іске қосу арасындағы белгісіздікке емес, нақты өндірістік жоспарға сүйенеді.

Инвесторға тұрақты шикізат пен түсінікті тариф керек

Металлургия зауыты ірі инвестицияны қажет етеді, ал салынған қаражат көп жыл ішінде қайтады. Инвестор мен банкке шикізаттың тұрақты жеткізілуі, болжамды өндірістік жүктеме және кәсіпорын іске қосылғаннан кейін жеткілікті кіріс қажет.

Сарапшының айтуынша, осы шарттарсыз жаңа зауыт салуға да, жұмыс істеп тұрған кәсіпорынды жаңғыртуға да қаржы тарту қиын. Инвестиция өндіріс көлемін арттыру, шығынды азайту, металдарды толық бөліп алу және экологиялық жаңарту есебінен өтелуі тиіс.

Шикізат жеткізуге арналған ұзақмерзімді шарттар мен түсінікті өңдеу талаптары ақша түсімін болжауға мүмкіндік береді. Ал нақты мерзімдер мен көрсеткіштер жаңғырту арқылы өндірісті кеңейтуге негіз болады.

Концентратты өңдеуге энергия, реагенттер, жөндеу, қызметкерлер және экологиялық инфрақұрылым шығындары кіреді. Сондықтан өңдеу тарифі зауыттың тұрақты жұмыс істеуіне, жабдықты жаңартуына және салынған капиталды қайтаруына жетуі керек.

Жүсіпов күнделікті өңдеу шығыны мен жаңғырту шығынын бөлек көрсетуді ұсынады. Сонда тапсырыс беруші қызмет бағасын түсінеді. Мемлекет те төлемдердің өндірістік қуатты арттыруға, шығарындыларды азайтуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға әкелгенін тексере алады.

Сарапшы өндірісті қолдау кез келген зауытты қалай да сақтап қалу дегенді білдірмейтінін айтады. Мемлекет жаңа өңдеу өндірісі бәсекеге төтеп беріп, алған жеңілдігінен қоғамға көбірек пайда әкелетіндей әділ ережелер қалыптастыруы тиіс.

Оның бағалауынша, мұндай саясаттың нәтижесі тыйым салатын бұйрықпен немесе келісімнің рекордтық сомасымен өлшенбейді. Нәтиже – сапасы, уақтылы жеткізілуі және бәсекеге қабілеттілігі үшін сатып алынатын қазақстандық өнім.

Балқаш үшін 1 200 жұмыс орны нені білдіреді?

Жүсіпов ірі металлургиялық кәсіпорынның ықпалы ұлттық статистикамен шектелмейтінін атап өтеді. Тұрақты жұмыс орындары колледждерге, тұрғын үйге, коммуналдық инфрақұрылымға және медицинаға қажеттілікті арттырады.

Ол Балқаш үшін 1 200 тұрақты жұмыс орнының маңызын мысалға келтіреді. Бұл жөндеу, тасымал, зертхана, тамақтандыру және өнеркәсіптік қауіпсіздік қызметтеріне тапсырыс әкеледі. Сұраныстың бір бөлігі өңірдегі шағын және орта бизнеске тиеді.

Тұрақты жұмыс жас мамандар мен отбасыларды тартады. Соған қарай баспанаға, мектептерге, медицинаға, көлік пен коммуналдық желілерге сұраныс өседі. Сондықтан зауыт жобасын қаланың инфрақұрылымын дамыту жоспарымен байланыстыру қажет.

Жүсіповтің пікірінше, жұмыс орындары, сатып алулар мен салық түсімдері өңірде қалғанда ғана жоба жергілікті экономикаға жаңа серпін береді.