Шикізат ел игілігіне жұмыс істеуі керек: Қазақстанның мыс өнеркәсібінің болашағы

Қазақстан мыс кенін өндірумен шектелмей, оны ел ішінде өңдеп, дайын өнім шығаруды дамытуы керек. Қазақстандық ғалым Өмірсерік Байгенженов Facebook парақшасында осындай пікір білдірді. Оның айтуынша, Балқашта салынатын жаңа мыс балқыту зауыты осы бағыттағы маңызды қадам болмақ, деп хабарлайды Politico.kz.

Өмірсерік Байгенженов – PhD докторы, Satbayev University жанындағы О.А. Байқоңыров атындағы Тау-кен металлургия институтының «Металлургия және пайдалы қазбаларды байыту» кафедрасының профессоры. Ғалым мыс өнеркәсібінің болашағын шикізатты терең өңдеумен және одан ел ішінде құны жоғары өнім шығарумен байланыстырады.

Ол Президенттің 2025 жылғы Жолдауында тау-кен металлургия кешені ел экономикасының шамамен 8%-ын құрайтыны айтылғанын еске салды. Саланың одан әрі өсу мүмкіндігі, әсіресе, терең өңделген өнім шығаруда жатыр. Байгенженовтің пікірінше, бұл мәселе мыс өнеркәсібі үшін айрықша өзекті.

Қазақстанның шикізат қоры мол, ірі әрі заманауи кен байыту кәсіпорындары бар. Алайда соңғы онжылдықтарда кен өндіру мен байытудың дамуы және оны кейінгі металлургиялық өңдеу арасында теңгерімсіздік қалыптасқан.

Мысалы, Балқаш мыс балқыту зауыты алғашқы тазартылмаған мысты 1938 жылы шығарған. Жезқазған мыс балқыту зауыты 1971 жылы пайдалануға берілген. Ғалым бұл кәсіпорындардың бірнеше рет жаңғыртылғанын атап өтеді. Соған қарамастан, жаңа әрі заманауи металлургиялық өндірістер құру қажеттігі артып келеді.

Байгенженов келтірген мәлімет бойынша, 2025 жылы Қазақстан шамамен 1,42 млн тонна мыс кені мен концентратын экспорттаған. Шетелге кеткен осы шикізаттың кейінгі металлургиялық өңдеуі де Қазақстаннан тыс жерде жүргізіледі.

«Мыс концентраты – түпкілікті өнім емес. Сондықтан концентратты экспорттау арқылы ел өнімнің құнын арттыратын кейінгі технологиялық тізбектің бір бөлігін де шетелге береді», – деп жазды ғалым.

Оның түсіндіруінше, кенді байытқаннан кейін бірнеше өндірістік кезең бар. Алдымен балқытуға арналған қоспа – шихта дайындалады. Одан кейін балқыту, конвертерде өңдеу, отпен және электролиз арқылы тазарту жүреді.

Құрамында бірнеше пайдалы компоненті бар шикізатты өңдегенде алтын, күміс және басқа да бағалы құрамдастарды бөліп алу мәселесі қатар шешіледі. Ал құрамында күкірт бар газдарды өңдеп, күкірт қышқылын алуға болады.

Ғалым осы себепті Балқашта жаңа мыс балқыту зауытын салуды сала үшін маңызды қадам деп санайды. Оның жазбасында келтірілген, Үкімет бекіткен инвестициялық келісімге сәйкес, жобаға 750 млрд теңге жеке инвестиция салынбақ. Құрылысты 2027 жылы бастап, кәсіпорынды 2030 жылы іске қосу жоспарланған.

Зауыттың жобалық қуаты жылына 300 мың тонна катодты мыс шығаруға есептелген. Бұдан бөлек, жылына 10 тонна алтын, 300 тонна күміс және 1,5 млн тоннадан астам күкірт қышқылын өндіру көзделген. Шамамен 1,2 мың тұрақты жұмыс орны ашылмақ.

«Бұл жерде катодты мыс өндірісін ұлғайтумен ғана шектелмеу аса маңызды. Катодты мыстың өзі терең металлургиялық өңдеуден өткен өнім болғанымен, өндіріс тізбегінің келесі сатысына шикізат бола алады», – деп түсіндірді Байгенженов.

Одан әрі катанка, сым, кабель және өткізгіш өнімдер, мыс құбырлар, фольга мен қорытпалар шығаруға болады. Электротехникалық бұйымдар мен машина жасауға қажетті бөлшектер өндіру де тазартылған мыстың құнын арттырады.

Ғалым Қазақстан үшін тиімді өндіріс тізбегін былай сипаттайды: кен → концентрат → тазартылмаған мыс → анодты мыс → катодты мыс → илемделген өнімдер мен қорытпалар. Осы тізбектің экономикалық тұрғыдан тиімді буындары ел ішінде неғұрлым көп орналасса, Қазақстанның технологиялық және экономикалық пайдасы соғұрлым артады.

Байгенженов шикізаттың барлық пайдалы құрамдасын кәдеге жаратудың маңызына да тоқталды. Оның айтуынша, заманауи кәсіпорынның тиімділігі өндірілген мыстың көлемімен ғана өлшенбейді. Бағалы компоненттерді барынша толық бөліп алу және өңдеу кезінде шығатын аралық өнімдерді пайдалану да маңызды.

Бұған қоса шлак пен басқа қалдықтарға кететін металл шығынын азайту қажет. Екінші реттік ресурстарды пайдалану, өндіріске жұмсалатын материал мен энергия көлемін қысқарту да кәсіпорын тиімділігіне әсер етеді.

Ғалым келтірген Үкімет дерегіне сәйкес, Балқаштағы жаңа жоба Қазақстандағы мыс өндірісін жылына 800 мың тоннадан асыруға ықпал етуге тиіс. Оның бағалауынша, бұл саланың ауқымын едәуір өзгертеді.

Алайда кен қорының ұлғаюы тек шикізат пен концентрат экспортының өсуіне әкелмеуі керек. Байгенженов кен өндірумен бірге байыту, металлургия, металдарды терең өңдеу, отандық машина жасау және материалтану қатар дамуы қажет деп есептейді.

Оның пікірінше, Қазақстанда бұған қажетті негіз бар: шикізат қоры, қалыптасқан металлургия мектебі, ғылыми және инженерлік кадрлар, жинақталған өндірістік тәжірибе.

«Ендігі міндет – шикізатты экспорттың ғана емес, Қазақстанда жасалатын жаңа технологиялардың, заманауи өндірістердің, білікті мамандарға арналған жұмыс орындары мен қосылған құны жоғары өнімдердің негізіне айналдыру», – деп жазды Өмірсерік Байгенженов.